Cuốn tiểu thuyết của Marie NDiaye, Ba phụ nữ can đảm (Hồ Thanh Vân dịch, Nhã Nam & NXB Hội Nhà văn), vốn có tên gốc là Trois femmes puissantes, giải Goncourt năm 2009. Trois femmes puissantes có thể hiểu là “ba phụ nữ hùng mạnh”, “ba phụ nữ quyền lực”, và ngay từ đầu cái tên sách này đã tạo ra vấn đề, một sự hoang mang trong lòng người đọc: cả ba phụ nữ nhân vật chính của các phần, Norah, Fanta và Khady Demba, đều rơi vào những hoàn cảnh sống vô cùng khắc nghiệt, gian khó, rất không dễ hình dung “quyền lực” của họ.

Norah đến gặp bố, một người đàn ông châu Phi về già, hách dịch và từng giàu có, cô không ngờ sẽ phải đối mặt với một thảm kịch gia đình, không chỉ sự suy sụp về mọi mặt của bố cô, mà cả án tù (rất có thể là tù oan) của em trai Sony của cô, đứa em trai đã bị ông bố cướp đi theo đúng nghĩa đen từ rất nhiều năm trước. Trong ngôi nhà rệu rã tứ bề, cô thoáng gặp Khady Demba, người phụ nữ sẽ trở thành nhân vật chính trong phần thứ ba của cuốn sách. Fanta của câu chuyện thứ hai lại là một người bà con của Khady Demba; Fanta sống ở Pháp cùng người chồng Rudy Descas và cũng chỉ được miêu tả, thuật chuyện qua giọng của người chồng nhiều thất bại trong cuộc đời này.

Nếu câu chuyện thứ nhất (về Norah) là một kiệt tác về phong cách, một “truyện vừa” không khỏi gợi ta nhớ đến “Một trái tim đơn giản” của Gustave Flaubert hồi thế kỷ XIX, thì câu chuyện thứ hai (dài nhất) lại sử dụng một cách thuật truyện độc đáo, táo bạo, ở đó nhân vật chính chỉ có một sự tồn tại là trong mắt người khác chứ không hiển hiện theo kiểu bằng xương bằng thịt, sự hiện diện như thể chỉ là đối ứng với những sự hiện diện của người khác. Đến truyện cuối, đột nhiên mọi thứ trở nên rõ ràng hơn hẳn về mặt luận đề: Khady Demba tuy có thể phải trải qua những gì đau đớn, tàn khốc nhất của cuộc đời, nhưng nếu cuộc đời là nơi phát xuất của khổ đau, thì cuộc đời cũng lại là nguồn gốc của lòng can đảm.

Người ta có thể đọc những câu chuyện của Marie NDiaye trong Ba phụ nữ can đảm như các trình hiện về sự va chạm văn hóa, sự nhọc công của những người từ thế giới châu Phi trong thế giới phương Tây, hoặc con đường đầy máu và nước mắt để họ đi được từ thế giới này tới thế giới kia. Nhưng như vậy là quá đơn giản; với giọng văn rất đặc biệt của mình, Marie NDiaye đi vào các vấn đề tưởng chừng đã được cày xới nát nhừ của “thế giới phẳng” này và dưới ngòi bút của bà, mọi chuyện lại như hoàn toàn tươi mới, nhất là sự tươi mới của nỗi đau, rồi sự tươi mới của cách thức vượt qua nỗi đau. Không dùng cách đơn giản là quy đau khổ của phụ nữ về nguồn gốc những người đàn ông, Marie NDiyae chạm tới một tầng sâu hơn: bà hướng đến bản chất của những người phụ nữ.

Marie NDiyae cùng cuốn sách Trois femmes puissantes tại lễ trao giải Prix Goncourt

Sinh năm 1967, thuộc một thế hệ nhà văn rất trẻ của nước Pháp, Marie NDiyae đã được đặc biệt chú ý ngay từ tuổi mười bảy, mười tám, và trong trên dưới hai mươi năm cầm bút, tác phẩm của bà đã thu hái được vô số vinh dự, không chỉ trong lĩnh vực tiểu thuyết mà còn cả trong kịch nghệ. Điều này cũng là dễ hiểu, nếu ta nhìn vào sức sáng tạo cuồn cuộn và khả năng suy tư sâu sắc thể hiện trên từng trang của Ba phụ nữ can đảm.

Với những người phụ nữ trong cuốn sách này, trải nghiệm nhọc nhằn khiến họ hiểu được rằng muốn tồn tại, không có cách nào khác ngoài dám đương đầu, đồng thời giữ được toàn vẹn bản thân mình, như câu miêu tả này về Khady Demba ở câu chuyện thứ ba: “trái tim cô đập thư thả, yên bình và bản thân cô cũng cảm thấy như thế, thư thả, yên bình, bất khả xâm phạm, ẩn náu trong tính người không thể mai một của cô” (tr. 382).

Hân Thư