Một điều thú vị mà độc giả Việt Nam có được trong vài năm gần đây là được đọc một số tác phẩm lớn viết về miền nhiệt đới của những người châu Âu xuất chúng. Cách đây vài năm là Nhiệt đới buồn của nhà dân tộc học người Pháp Claude-Lévi Strauss còn mới gần đây là tập sách Gỗ mun của nhà báo người Ba Lan Ryszard Kapuściński (Nguyễn Thái Linh dịch, Nhã Nam & NXB Thế giới).

Nếu như Lévi-Strauss chủ yếu đi tới các vùng đất Nam Mỹ thì Kapuściński (tác giả của tập du ký Du hành cùng Herodotus cũng đã xuất bản ở Việt Nam) lại đi sâu vào lục địa châu Phi trong Gỗ mun. Kapuściński là một thông tín viên rất nổi tiếng của Hãng Thông tấn Ba Lan (PAP), hàng chục năm trời ông lăn lộn khắp nơi trên thế giới, nhất là châu Á và châu Phi, trải qua không biết bao nhiêu sự kiện và sóng gió, cả những cuộc đảo chính và kề cận với các mối nguy chết người. Nhưng dường như châu Phi mới thực sự là “đất” của Kapuściński, ông thể hiện một hiểu biết và nhất là một cảm nhận hết sức đặc biệt về cái chốn mà theo ông không thể gọi ngắn gọn là “châu Phi” như thế, vì nó quá sức đa dạng.

Hiểu biết châu Phi, Kapuściński mang lại cho độc giả những trang phân tích lịch sử, chính trị và văn hóa rất súc tích và rõ nét về những đất nước như Ghana, Somalia và nhất là cuộc nồi da nấu thịt dai dẳng và phi lý ở Rwanda, ông hiểu rõ tính chất bốc đồng và đẫm máu của các cuộc chiến nhiều khi không vì cái gì cả, rồi tâm tính của các vị tướng, những nhà độc tài chuyên quyền chỉ biết vơ vét cho đầy tài khoản bí mật của mình bên Thụy Sĩ. Những gì ông viết ra không chỉ được giới chính trị và báo chí phương Tây đánh giá rất cao, mà giới văn chương cũng ghi nhận ở ông một tài năng lớn. Salman Rusdie từng công khai tuyên bố Kapuściński đáng giá hơn cả ngàn nhà văn tầm thường khác.

Cảm nhận về châu Phi của Kapuściński mới thực là đặc biệt. “Ngay ở cầu thang máy bay ta đã gặp một điều mới mẻ khác: mùi nhiệt đới” (tr. 9). Ông “ngửi” ra mùi của vùng đất rất nhanh chóng, và cảm nhận từng chút một nhịp điệu, thời gian, không gian, nhất là con người ở đây: trong nhịp điệu chậm rãi và thoải mái của người châu Phi ông nhận ra triết lý sâu xa: “đằng nào cũng chẳng thể đạt được tất cả mọi thứ trong đời, bởi nếu thế thì còn lại gì cho người khác?” (tr. 11). Không giống các nhà báo “đến và chứng kiến”, Kapuściński là một người hiếm hoi “đến và cảm nhận”, và dùng tài năng của mình để miêu tả đầy sống động những điều tinh tế nhất. Điều này khiến cho nhà văn Tomas Venclova từng viết: “Mỗi lần được tin giải Nobel được trao cho một người khác, tôi lại cảm thấy thất vọng. Tôi luôn chắc chắn rằng Kapuściński sẽ nhận được giải thưởng này”.

Hân Thư