Tôi viết những dòng này vào thời điểm thế giới, đúng như cách nó xoay chuyển trong một phần tư thế kỷ vừa rồi, đặt ra cho nhà văn, chuyện mỗi ngày một rõ ràng hơn, một vấn đề chết người đối với mọi hình thức biểu đạt nghệ thuật: vấn đề tính phù phiếm. Về những gì văn chương tin mình là và muốn mình là trong thời gian rất dài - một đóng góp cho sự bừng nở toàn vẹn của con người và cho sự tiến bộ của con người - thậm chí không còn đến cả một ảo tưởng nên thơ nữa. Do vậy tôi có ý thức đầy đủ rằng những trang này hẳn sẽ hiện ra đầy nực cười khi chúng được in, bởi, dù cho có muốn hay không, vì ở đây tôi đang tự giải thích cho tôi trước hậu thế, đương nhiên tôi cho rằng hậu thế ấy vẫn đặt một tầm quan trọng nào đó lên các tác phẩm của tôi và, trong số những tác phẩm đó, lên bốn cuốn tiểu thuyết mà tôi viết dưới bút danh Émile Ajar.
Tuy vậy, tôi vẫn nhất quyết phải nói, dù cho chỉ là xuất phát từ lòng biết ơn đối với độc giả, và cũng là bởi cuộc phiêu lưu mà tôi đã trải qua - cuộc phiêu lưu của McPherson tạo ra thi sĩ Ossian vào đầu thế kỷ XIX, Ossian thần thoại mà bản thân McPherson viết hết các tác phẩm, được ca ngợi khắp châu Âu - theo chỗ tôi biết, gần như là chưa có tiền lệ nếu xét về tầm mức trong lịch sử văn chương.
Tôi sẽ thuật lại ở đây, ngay lập tức, một trường đoạn, để cho thấy - đây cũng là một trong những nguyên do việc làm của tôi, cũng là nguyên do thành công của nó - một nhà văn có thể bị cầm tù đến mức như thế nào trong “cái bản mặt bị người ta gán cho”, như Gombrowicz đã nói rất chuẩn xác. Một “bản mặt” không có chút liên hệ nào với tác phẩm của anh ta, cũng như với bản thân anh ta.
Khi tôi đang viết cuốn đầu tiên ký tên Ajar, Gros-Câlin, tôi còn chưa biết là mình sẽ xuất bản cuốn sách này dưới một bút danh. Vậy nên tôi không hề thận trọng chút nào mà để bản thảo vung vãi khắp nơi, như thường lệ. Một bà bạn, Madame Lynda Noël, đến nhà tôi ở Majorque, đã nhìn thấy trên bàn làm việc của tôi cuốn sổ màu đen, với dòng nhan đề viết rất rõ ngoài bìa. Sau này, khi cái tên Émile Ajar, cái kẻ lạ kỳ bí ấy, đã gây rùm beng ở mức độ mà người ta có thể nhìn thấy lại nếu đọc những tờ báo thời đó, thì thật là vô ích việc Madame Noël đi khắp nơi mà nhắc đi nhắc lại rằng Romain Gary là tác giả của tác phẩm, rằng bà đã nhìn thấy, đã tận mắt nhìn thấy. Người ta không muốn biết gì hết: thế mà người đàn bà đáng mến ấy đã hết sức nỗ lực nhằm mang trả lại cho tôi phần của tôi! Chỉ có điều, đây: Romain Gary không thể có khả năng viết cái đó. Câu trên đây, đúng từng từ một, là điều mà một cây bút tiểu luận gia xuất sắc của NRF tuyên bố với Robert Gallimard. Và một người khác, cũng nói với người bạn rất thân thiết với tôi ấy: “Gary là nhà văn hết thời rồi. Chuyện ấy thì không sao mà nghĩ đến được.” Tôi là một tác giả đã bị xếp xó, bị vào sổ, xong xuôi, việc này giúp cho những con người chuyên nghiệp đỡ phải thực sự cúi xuống tác phẩm của tôi để mà hiểu được nó. Bạn cũng biết rồi đấy, để làm được điều ấy, thì cần phải đọc lại! Còn gì nữa đây?
Tôi biết chuyện này rõ đến mức trong suốt chiều dài cuộc phiêu lưu Ajar - bốn cuốn sách - chưa một lúc nào tôi ngờ rằng sẽ có một phân tích văn bản đơn giản và dễ dàng được thực hiện để kéo tôi ra khỏi tình trạng nặc danh. Tôi đã không nhầm: không có nhà phê bình nào nhận ra giọng của tôi trong Gros-Câlin. Không một người nào, trong Cuộc sống ở trước mặt. Thế nhưng đó chính xác vẫn là cùng sự tinh tế trong Giáo dục châu Âu, Phòng thay đồ lớn, Lời hứa lúc bình minh, và thường xuyên vẫn là cũng những câu văn, cùng những cách đặt câu, cùng những kiểu con người. Chỉ cần đọc Điệu nhảy của Gengis Cohn là đủ để ngay lập tức xác định được nhân thân tác giả Cuộc sống ở trước mặt. Những người bạn trẻ tuổi của chàng nhân vật chính trẻ tuổi trong Nỗi hoang mang của vua Salomon tất tật đều thoát thai từ Vĩnh biệt Gary Cooper: nhân vật Lenny trong Vĩnh biệt Gary Cooper nói và nghĩ giống hệt như Jeannot trong Vua Salomon: đó là những gì Hugues Moret nói với con trai tôi, khi ấy Hugues Moret 17 tuổi, là học sinh lớp mười một trường Victor-Duruy. Toàn bộ Ajar đã có ở trong Tulipe. Nhưng ai đã đọc nó, trong số “những con người chuyên nghiệp?”
Người ta có thể tưởng tượng ra niềm vui sâu xa của tôi. Niềm vui êm ái nhất trong suốt cuộc đời viết văn của tôi. Tôi đã dự vào một điều trong văn chương thường chỉ xảy đến sau khi nhà văn đã chết, khi mà tác giả đã không còn ở đó nữa, không còn làm phiền đến ai nữa, khi ấy người ta có thể trả lại phần cho ông ta.
Phải một năm sau khi xuất bản cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Ajar, khi tôi nhờ người cháu Paul Pavlowitch của tôi bước ra sân khấu, khi mà mối liên hệ họ hàng của chúng tôi bị phát giác, thì các mối nghi ngờ mới bắt đầu đổ lên tôi. Tôi chịu đựng chúng một cách thoải mái hết sức: các quý ông quý bà ấy sẽ không chịu đi làm việc của mình, tức là nghiên cứu các văn bản.
Nhị Linh dịch
(Trích từ Vie et mort d’Émile Ajar, trong Romain Gary - Émile Ajar, Légendes du jeu, tr. 1405-1406)
