Câu chuyện ở hậu cảnh của “Lược sử máy kéo bằng tiếng Ukraina” (Marina Lewycka, Hồ Thanh Ái dịch, Nhã Nam & NXB Lao động) nằm trong số những gì mà các tiểu thuyết gia mơ ước, nếu muốn tác phẩm của mình thật hấp dẫn. Không phải ai cũng có một quá khứ được bảo chứng bằng trải nghiệm cá nhân để có thể tự nhiên mà đưa vào truyện của mình những đại lộ của thủ đô Kiev, đồi Babi Yar đẫm máu, các trại ghê gớm của thời chiến tranh, nguyên soái Voroshilov như một người quen biết của gia đình, rồi một loạt nhân vật kiệt xuất của ngành hàng không Ukraina.

Và, điều này mới thực đáng nói, câu chuyện ở “tiền cảnh”, tuyến truyện chính của “Lược sử máy kéo” đã ghép chung với hậu cảnh lịch sử-chính trị kia bằng những đường ghép nhẵn lì như trên một cái máy bay được sản xuất bằng công nghệ tiên tiến nhất. Đến phần cuối, các chi tiết hợp lại - lựa chọn hết sức thông minh của một tác phẩm viết theo hướng “phân mảnh” - trên một tấm “bản đồ hai chiều”. Tấm bản đồ này vạch ra con đường trở về Ukraina từ nước Anh của bộ ba Valentina-Dubov-Stanislav sau một chuyến nhập cư thất bại, đồng thời vạch theo chiều ngược lại chuyến đi gian khổ ngày trước của gia đình ông kỹ sư già thích lấy vợ trẻ. “Cùng hành trình, khác hướng” là lời giải thích của ông bố cho cô con gái Nadezhda. Chuyến đi tưởng chừng đơn giản của mẹ con Valentina (thông qua kết hôn giả) thất bại trong khi chuyến đi xưa cũ của gia đình ông kỹ sư lại thành công, dù cho khó khăn hơn nhiều lần.

Cuộc trò chuyện ở chương gần cuối này (chương 30, “Hai cuộc hành trình”) đặc biệt ở chỗ đây là lần duy nhất ông kỹ sư thực sự có một cuộc trò chuyện, mà không liên tục cố tình hay vô ý trượt sang bên cạnh chủ đề chính. Khi thuật lại cảnh bị cô vợ vú bự (thật ra là đã qua phẫu thuật nâng đắp) hành hung, ông chỉ chú trọng vào chi tiết vợ ông nói với ông bằng tiếng Nga và chuyển ngay sang phân tích tiếng Nga. Hoặc trong những lần phải bàn bạc về các vấn đề hết sức gay cấn, quan hệ tới bản thân cuộc sống của ông, thì ông hân hoan vì người đối diện có biết về Nietzsche, về Shopenhauer. Cuối đời có lẽ là một giai đoạn kỳ lạ: người ta thôi không còn thực sự sống cuộc đời mình nữa, mà ngắm nhìn nó, đi bên cạnh nó. Bao nhiêu chuyện lùm xùm, khó chịu, đau đớn xảy đến (thậm chí có lần còn bị cô vợ đẩy ngã đập đầu máu chảy lênh láng phải đi cấp cứu), ông kỹ sư già đều như không thực sự cảm nhận thấy. Ông sống trong cuộc đời mình ở một mức độ vừa phải, tối thiểu, và quan tâm nhiều hơn đến cuốn sách ông đang viết, một “lược sử máy kéo”.

Quãng hiện tại lầm lũi tiến lên phía trước, điểm xuyết bởi những kiện tụng, ghen tuông, lừa dối, đe dọa, theo dõi, hòa lẫn với một hành trình đi vào quá khứ, để chỉnh sửa các chi tiết, những đặt cạnh nhau của ký ức cá nhân (chủ yếu của hai chị em gái Vera và Nadezhda, quyết định hòa thuận với nhau, thậm chí còn gặp lại nhau lần đầu tiên từ sau đám tang bà mẹ, để chung lưng trong cuộc tranh đấu chống lại một cuộc hôn nhân mà họ cho là quái gở) khiến quá khứ vừa trở nên chính xác hơn, lại vừa tiết lộ tính chất bất định đáng gờm, gần như không đáng tin, của nó.

Nhưng điều còn lại rõ nhất của “Lược sử máy kéo” hẳn là tinh thần hài hước của nó. Ở đây, như thể có một cuộc bám móc của các chữ cái thuộc hệ ki-rin (tức Cyrillic, sáng tạo của thánh Cyril) trong tiếng Ukraina vào bảng chữ cái Latinh của tiếng Anh, tạo ra những tình huống ngôn từ và tình huống hành động chỉ có thể xuất hiện trong các hoàn cảnh thiếu tính chất đồng nhất như thế này. Một nét hài hước rất Anh: “Nhưng bọn họ đơm đặt những lời đồn kinh khủng về cô ấy. Bọn họ nói cô ấy bán dê và bò của mẹ để lấy tiền chăm chút nhan sắc nhằm quyến rũ đàn ông phương Tây. Bọn họ nói toàn thứ nhảm nhí. Mẹ cô ấy chỉ nuôi gà lợn chứ nào có dê hay bò” có thể nằm cạnh món táo nấu kinh khủng của ông già cô đơn và những điều điên khùng chỉ có thể có trong lịch sử một đất nước như Ukraina.

Người đọc có thể không quan tâm đến lịch sử Ukraina hay lịch sử máy kéo, nhưng còn đọng lại sẽ là một cảm giác dễ chịu về tính chất hài hước được pha chế theo một công thức khéo léo hiếm thấy.

Nhị Linh