Trong mê cung hai người

Trước lúc quay hẳn về thế giới xám mù sương của những người thiểu năng trí tuệ bẩm sinh trong Viện tâm thần Warren, nơi mọi đường chân trời dựng đứng như những bức tường và chấn song, Charles Gordon trong lá thư từ biệt dặn rằng, nếu có thể, hãy cố giúp anh mà đặt hoa tưởng niệm trên mộ của Algernon - con chuột bạch thí nghiệm, con chuột siêu-chuột-trí-tuệ đã đào thoát cùng anh như một kẻ đồng mưu từ cái cuộc hội nghị nơi cả hai bị đem ra trưng bày, kẻ nọ như đối chứng đồng đẳng của kẻ kia trong một tiến trình thí nghiệm vô tiền khoáng hậu nhằm khám phá và kiểm soát cái mà theo giả thiết là một hệ biến đổi tri thức của bộ não người: thí nghiệm nhằm tạo ra Siêu-nhân-trí-tuệ; ẩn sau đó là quan niệm về trí thông minh con người như là năng lực thu nhận, xử lý-lưu trữ và sử dụng thông tin, tức là năng lực nhận thức cao và hành động tối ưu hóa.

Câu chuyện này, và ý tưởng của nó, ra đời cách nay đã nửa thế kỷ; bạn đọc ưa thích loại truyện khoa học viễn tưởng không thấy ở đây những cảnh quan kỳ lạ của các bối cảnh tự nhiên hay tri thức-công nghệ xa xôi hay tiên tiến vượt bậc, thôi thúc trí tưởng tượng như cơn khát mà một cây kem tạo ra.

Ở đây là một viễn tưởng tâm lý học, một giả định về quá khứ cá thể như là vật chất của tiềm thức, thứ vật chất tối tăm (giả định là) chiếm chỗ ba phần tư trong cái “tiểu vũ trụ” con người. Một cách hình ảnh thì đó là “con người” thứ hai ở -bên-trong, nắm giữ các nguồn lực kiến tạo nên cái biểu đạt bên ngoài được gọi là nhân cách - cái giao diện xã hội chạy bằng hệ điều hành Trí tuệ.

Giữa hai nguồn của nhân cách, nguồn xúc cảm và nguồn tri thức, như thể hai con người “ruột thịt” đó, là các mối liên hệ bị định dạng thành Mê cung với cái logic đặc trưng của nó là Lầm lẫn: chừng nào chưa nhận thấy hết các sự lầm lẫn thì bạn còn chưa đi khắp Mê cung. (“Không cái dại nào giống cái dại nào”/“Già rồi mà còn dại”).

Mê cung là trò chơi mà con Algernon phải làm trong cuộc thí nghiệm: tìm ra lối dẫn đến cửa có thức ăn; và tốc độ tìm đường cũng như cách thức lựa chọn được xem như dấu hiệu đo lường sự tăng tiến “trí khôn IQ” ở vật thí nghiệm. Vậy là cái trò chơi-thí nghiệm đó, mà nhân vật Charlie cũng phải kinh qua trong giai đoạn đầu, đã dùng nguồn xúc cảm về sinh tồn (cái đói) để thúc đẩy trí năng (tìm đường) - cái hệ biến đổi nguyên thủy do Tự Nhiên tạo lập. Tuy nhiên, một con chuột bình thường thì có gì chung với một người thiểu năng trí tuệ bẩm sinh? Chắc chắn không? Thật ra, trong tương quan xúc cảm, Algernon con chuột tương đương với một con người, người bình thường, là người thôi.

“Tôi đặt xác Algernon vào một chiếc hộp sắt nhỏ và đưa nó về nhà. Tôi sẽ không để cho người ta quẳng nó vào lò thiêu. Thật ngớ ngẩn và ủy mị, nhưng đêm khuya hôm qua tôi chôn nó ở sân sau. Lúc đặt một bó hoa dại trên mộ nó, tôi khóc” (tr.325).

Cũng giống như có những người khóc khi ngôi nhà cũ của người ta bị bán đi, bị phá dỡ, nhân vật Charles Gordon khóc cho kẻ tương đồng cảnh ngộ duy nhất của anh.

Con chuột bạch là hình ảnh hoán dụ hay đề dụ quen thuộc nhất cho vật-đem-làm-thí-nghiệm, hơn nữa, được gọi là một loài “động vật thông minh bình thường” (tr.207) phù hợp cho cuộc thí nghiệm của tiểu thuyết này.

Nhưng, khi con chuột vào vai chính nó, trở thành một nhân vật, thì nó khơi dậy cái hình ảnh xưa cũ trong tiềm thức về con chuột đồng dao, con chuột cổ xưa như chính lịch sử con người; bởi lẽ chuột là động vật duy nhất - máu nóng, đẻ con, tương đương về mặt giải phẫu và vài tập tính căn bản - đã chung sống mật thiết với con người mà không bao giờ bị thuần hóa, từ rất lâu trước khi trở thành vật hiến sinh phổ biến tiện lợi trên cái bàn thờ mới của tri thức và khoa học.

Hình ảnh con chuột như vậy chứa đựng trong nó một dấu hiệu, chỉ báo và gợi ý, về sự bắt đầu, một dấu hiệu lấp láy chỉ về hướng của cái khởi nguyên.

Ở trang 111, ghi chép quan sát bản thân thường nhật của nhân vật Charlie có đoạn: “Một trong những điều khiến tôi thấy khó chịu là chẳng biết được đích xác lúc nào thì có việc phát sinh từ quá khứ… Tôi giống như một người đã thiếp đi suốt cả cuộc đời, đang tìm cách để biết mình ra sao trước khi thức giấc.”

Và chính ở đoạn ghi chép gọi là “Báo cáo tiến bộ” này - công việc mà Charlie phải làm suốt trong quá trình thí nghiệm khiến anh ta vừa là đối tượng thí nghiệm vừa là một người quan sát - sau một trải nghiệm hồi tưởng sắc nét phơi bày đến nao lòng thì bỗng vang lên những câu văn vần tối nghĩa và hoang mang ám ảnh: “Ba con chuột mù… ba con chuột mù. Xem chúng chạy kìa ! Xem chúng chạy kìa !”… (tr.113)

Điều này sẽ lặp lại thêm một lần nữa, cũng là lần cuối cùng trong truyện, khi Charlie lấy hết can đảm quay về thăm nhà - nơi tuổi thơ của anh ta, của một cậu Charlie xa lạ hiện tồn, đã từng ở đó trong đám sương xám đần độn bất tận mà mọi nỗ lực siêu-nhân-trí-tuệ người ta đã tạo trong anh dường như chỉ để cố xuyên thủng. Và khi những câu văn vần “ lố bịch” đó “ vang lên trong đầu tôi” lúc chạy khỏi căn nhà cũ thì: “Tôi cố gạt chúng ra khỏi tai, nhưng không được” (tr.347).

Chẳng có gì trong truyện để giải thích cho ta tại sao lại xuất hiện - trong đầu nhân vật Charlie, từ trong dĩ vãng nhá nhem của anh ta - cái hình ảnh ba con chuột mù đó. (Tại sao không là một con-gì-đó khác nhỉ?!). Và phải chăng có tình tiết gắn nối những con chuột mù lấp lửng và kỳ dị với con chuột bạch - nhân vật Algernon: con chuột bạch xinh xắn thông minh khác thường sau phẫu thuật với một điểm hồng chính giữa con ngươi- có vẻ như một gợi ý tiềm năng tương phản (hay tương đương, một cách nghịch đảo và ẩn ý) với “chuột mù”, cái điểm hồng chẳng kém phần lấp lửng và kỳ dị ấy.

Những sự kiện và tình huống đó của nhân vật Charlie đem lại một gợi ý: hình ảnh con chuột như một biểu tượng hiện ra từ vô thức chung, vừa là dấu hiệu vừa là tấm bình phong che khuất cái khởi nguyên của nhân cách.

Nhân vật Charlie không tìm kiếm gì khác hơn là cái khởi nguyên đó. Bởi các sự kiện từ khi trí tuệ của anh ta đột nhiên tăng trưởng không ngừng, với gia tốc ví như một cỗ tên lửa vượt thoát sức hút của lực trọng trường, các sự kiện đó cứ đi dần vào một vòng xoắn khủng hoảng.

Charlie vừa ra khỏi màn sương của trạng thái đần độn bẩm sinh đã gặp ngay chuỗi sự kiện của khủng hoảng về nhân cách: hoài nghi vỡ mộng, tê liệt chức năng giao cảm tạm thời, thất bại trong giao tiếp xã hội…, tóm lại rất có vẻ trở nên một kẻ tự kỷ trong một trí tuệ sáng quắc; tức là không thoát khỏi được tình trạng bệnh lý về tâm thần, chỉ đổi từ cửa này sang cửa khác của “Phòng số 6”.

Và với luồng sáng mới của trí thông minh được rèn luyện, anh ta quay lại xuyên qua đám sương mù của tình trạng đần độn trước đó, trong chính mình; thậm chí nỗ lực này của Charlie thì người bình thường cũng không làm nổi: vãn hồi các hình ảnh đầy đủ các sự kiện quá khứ, lần tìm những mối dây nhân quả của các vấn đề hiện tại.

Vậy là Charlie lại phải giải câu đố về Mê cung, nhưng dưới dạng thức mới và trên cấp độ mới: trước hết phải tìm được đường đến cái cửa ra khỏi Mê cung, cái cửa đã biết - chính ở cái phần con người bên trong (giả định là) nắm giữ nguồn khởi nguyên nhân cách của anh ta, nơi (hy vọng là) chứa đựng cái mà, vay mượn từ vựng ngày nay, có thể gọi như một quỹ “tế bào gốc” của phần tâm lý trong con người kèm theo bản hướng dẫn sử dụng dựa trên các vận hành “chương trình gene di truyền” của các cấu trúc tâm thần đã được giải mã.

Có lẽ đó mới thực sự là tầm vóc mục tiêu của thiên viễn tưởng này.

Nhưng Algernon đã chết. Con chuột bạch thông minh đáng mến cũng đã sa vào tình trạng khủng hoảng của riêng nó, (hẳn là) do cái gánh nặng thông minh cho riêng nó; và khủng hoảng đó bắt đầu từ những dấu hiệu chối bỏ Mê cung - trò chơi mà nó từng thuộc.

Nhân vật Charles Gordon thật sự còn cố gắng và đã vươn đến sát cửa ra của Mê cung trong trải nghiệm cuối cùng mà anh ta đồng ý tiến hành với các nhà khoa học. Anh đã hầu như thấy một cái gì đó hoàn toàn khác thường…

Tuy nhiên, về mặt tính biểu tượng - với tư cách là tính thực tại của vô thức - thì cái chết của con chuột đồng thời xóa đi dấu hiệu chỉ báo một lối vào cái nơi chứa đựng sự khởi nguồn của nhân cách. Nếu bảo rằng “con chuột” liên quan gì đến bí ẩn của thành người, thì thực ra cũng không thể giải thích đầy đủ được mối liên hệ của các sự kiện nhân thân với các thành tạo ban đầu của cá nhân ấy: chẳng bao giờ đạt được một tình trạng thông tin đầy đủ, như một lý thuyết có thể đặt ra.

Nhân vật Charles Gordon, trong cố gắng sau cùng của anh ta, đã đối diện với thế giới biểu tượng. Thật ra có thể nói anh ta đã cảm nhận được một tệp sự kiện trong đó chứa đựng toàn bộ những lầm lạc có thể xảy ra trong Mê cung. Nhưng thời gian của Charlie không còn nữa. Anh không thể tiếp tục giai đoạn siêu nhân được nữa. Anh vẫn không đi hết được Mê cung để nói lại được cho mọi người.

Điều cuối cùng Charles có thể nói, chỉ là mong muốn chứ không còn kịp giải thích, là hãy đặt hoa lên mộ Algernon giúp cho anh.

Nguyễn Chí Hoan

* Đọc Hoa trên mộ Algernon, Danniel Keyes, Lê Khánh Toàn dịch, Nhã Nam & Nxb Văn học, 2010