Hay là lịch sử luôn sụp đổ lên chính nó? ““Thần tượng và tôi”, “người phụ nữ lí tưởng của anh”, những cây viết thời luận về giới thượng lưu thường gọi như vậy. (…) Chính chúng tôi đã phát minh ra danh tiếng và nhất là ngành thương mại dựa vào danh tiếng” (tr.65). Đó là Zelda Fitzgerald nói về nàng và “anh”, Scott Fitzgerald lừng lẫy.

Gilles Leroy viết cuốn tiểu thuyết về hai nhà tiểu thuyết - Scott và Zelda; Zelda ở đây là một cây viết tiểu-thuyết-nhật-ký; và người chắp bút cho bọn họ là “Tôi” - nhân vật trực tiếp đứng ra kể về cái chết của Zelda ở phần thứ hai của cuốn sách này, phần “ĐÚNG NỬA ĐÊM”; và phần này cũng trải ra hồi ức của kẻ xưng “Tôi” đó, cho thấy ông ta, ít nhất, từng là một người đồng tính: “Hồi ấy tôi mới hai mươi. Người yêu tôi say đắm muốn cấm tôi viết. (…) Tuy nhiên anh vẫn lãng mạn vẩn vơ” (tr.257).

Nhưng Alabama Song không phải để kể về cái ông xưng “Tôi” này. Có chăng chỉ là một sự trùng hợp: Zelda, theo như “Tôi” ghi lại, kể rằng Scott cũng ngăn chặn nàng, không cho nàng viết, không cho nàng có cơ hội bước lên một bục vinh quang (tưởng tượng) bằng chính đôi tay của nàng (đôi chân của nàng, theo lời kể của nàng ở đây, đã rõ là không làm được việc ấy: dù là một Dancing Queen bẩm sinh, dù đủ danh tiếng và tiền bạc để theo học ballet ở một nghệ sĩ ballet vĩ đại người Nga, dù khao khát và cố gắng tột bậc, Zelda không thành được một diễn viên ballet). Và một sự trùng hợp gây bối rối khác: những cặp đồng tính luyến ái thật hay giả, những cảm giác lẫn lộn gây hấn về giới tính cùng với địa vị xã hội của giới tính (“Tôi ấy à… giá thử tôi không như phụ nữ buộc phải thông qua hôn nhân để có được một vị trí trong xã hội…, nếu tôi là một gã đàn ông…” (tr.44); và Zelda nghĩ chắc chắn “tôi là loại con gái bà mụ nặn nhầm” (tr.33).

Trùng hợp ngẫu nhiên chăng?

Có thể ở đâu đó ngoài thực địa, nhưng trên vương quốc truyện kể này thì không.

Giọng điệu ngưỡng mộ và cảm thông của cái người “Tôi” kể chuyện ở đây khiến ta phải giả định rằng những sự trùng hợp ấy là động cơ và nền tảng của câu chuyện này, là cái tầng chứa đựng hay chưng cất ý nghĩa của nó.

Bạn trông chờ gì ở một cuốn tiểu sử về một nhà văn lớn nếu không phải những sự độc đáo và kỳ dị của tính cách hay lối sống, hay những thất thường và bất thường về con người đằng sau cái bề mặt phong quang của sự nghiệp ấy?!

Lịch sử, hay lịch sử cá nhân một con người, phải trả giá bằng chính nó.

Nếu anh đã dùng cả đời để viết về thế gian đồng loại, thì đời anh rốt cuộc cũng sẽ thành một thứ tiêu bản cho những cuộc tìm tòi khác về đồng loại ở thế gian.

Ở đây, người kể chuyện xưng “Tôi” chọn cách nhìn từ một tiết diện nhỏ nhất của tiêu bản đời Scott F., qua cái nhìn của người vợ, cái-nửa-kia của anh, đồng thời là trùng hợp đưa lên cái nhìn của nửa-kia-nhân-loại (tùy bạn chọn đứng về bên nửa nào; quy ước thôi cũng được) đối với nửa còn lại.

Xinh đẹp một cách nổi trội, thông minh sắc sảo đầy cá tính, đầu óc tự do phóng khoáng một cách nhiệt tình, khỏe mạnh và dũng cảm, lại là con nhà gia giáo, Zelda thừa sức là một idol, “Miss Alabama”!

Như vậy để ta yên tâm: một-nửa-kia diển hình đấy; cho nên cái nhìn của nàng nếu như là phiến diện và phân cực thì cũng sẽ chính là nỗi ngạc nhiên ta chờ đợi khi có dịp liếc mắt vào diện mạo phía bên kia của Mặt Trăng.

Nhưng có chờ đợi như thế thì vẫn sai lầm.

Người chắp bút - cái người kể xưng “Tôi” đó (hay chính là một Gilles Leroy?) - đã cho ta xem một tiểu thuyết xây nên trên những đoạn hồi ký xé lẻ rồi chắp nối lại, với những đường dán “… …” hẳn hoi, đúng hơn, là những mảnh ghép của ký ức Zelda, ký ức và suy tưởng, quá khứ với những lời bình luận của người trong cuộc, sự nhớ lại và suy nghĩ về sự nhớ lại; hẳn đây là cuốn tiểu thuyết mà Zelda - theo lời kể của nàng - đang viết dở, chắp nối những ghi chép mười năm liên miên trải qua những đợt điều trị bệnh tâm thần phân lập.

Cuộc đời nàng đã mạnh hơn nàng - như ngưòi kể chuyện xưng “Tôi” nhắc lại nhận xét khi cùng cái “người yêu tôi say đắm” năm nào trông thấy cặp vợ chồng Scott-Zelda trên một chuyến tàu nước Ý: không có gì mạnh hơn được khí chất bẩm sinh của con người ta (tr.258).

Người kể chuyện đã chắp nối các ghi chép của Zelda trên tinh thần ấy.

Ông ta có hai thần tượng văn chương: W. Faulkner và Carson McCuller (tr.257); nữ văn sĩ Carson McCuller mà các tác phẩm, như W. Faulkner, chỉ viết về miền Nam, với chứng tự kỷ trung tâm và với chủ đề quán xuyến về sự bất định không hiểu nổi trong tình yêu của con người.

Người kể chuyện đã chắp nối hết sức tinh tế và độc đáo một biến thể từ các phong cách văn chương ấy.

Alabama Song vang lên “thứ văn học khai phóng của chúng tôi” (lời Zelda, tr.106) trên một nhịp điêu căng thẳng thất thường, mà chủ yếu là căng thẳng; các mảnh ký ức đều sắc nét sinh động nhưng xô đẩy nhau như sóng xô vào đá, khích động không ngừng; giọng kể của ký ức ngay từ đầu đã bộc lộ phẩm chất một cuộc tranh cãi, và tiến triển là một cuộc tranh cãi bất tận, tranh cãi với tất cả và với chính mình - “Chính mình như một người khác” (Paul Ricoeur).

Cái người khác ấy là Scott Fitzgerald, người chồng yêu của nàng. “Tôi đã cưới một con búp bê đàn ông” (tr.82). “Không có tôi anh sẽ không bao giờ biết đến thành công” (tr.156). Bác sĩ Chaumont lắc đầu: “Bà ghen với ông nhà” (tr.163).

Người kể chuyện bày tỏ một cách không thể nhầm lẫn lòng ngưỡng mộ xót xa đối với Zelda, nhưng cái bảng niên đại rối loạn của câu chuyện - chuỗi flash-back vụt lóe hỗn độn của những mảnh ký ức, rời rạc, đôi khi rất ngắn ngủi - dường như chắc chắn nói lên một “dòng ý thức” bất thường, một hệ thống dị biệt và sai lệch trong đó sự tỉnh táo đo lường thực tại bằng các cảm quan của ước muốn, lòng ước muốn thì mang lai hình thức diễn đạt cho trí tuệ; và trong đó, tất cả chống lại tất cả - “trong cái lỗ huyệt hay hớm này - cái cuộc đời chúng ta” (tr.70).

Như chính nàng nhận xét, tâm hồn nàng giống như bầu trời Alabama (tr.153), đang trong xanh bỗng tối sầm quay cuồng những cơn lốc vòi rồng lục địa, rồi thẫn thờ trong trẻo lại, như cõi hư vô.

Nhưng tất nhiên, đó chỉ là một ví von khoa đại.

Trong tâm hồn Zelda là một nhà văn.

Đó là lý do vì sao nhân vật người kể chuyện xưng “Tôi” nhắc đến Faulkner và McCuller: đây là cuốn tiểu thuyết đã thành hình trong, bên trong, suy nghĩ của Zelda; đây là cuốn sách mà Zelda có thể viết, bởi khí chất của nàng, khí chất một kẻ nổi loạn ngay từ tuổi thiếu niên; từ đầu đến cuối đầy rẫy Âm thanh và Cuồng nộ.

Đó là điều dễ nghĩ đến nhất nhưng cũng khó hình dung hơn cả: từng đã có và sẽ còn có những nhà văn viết để mổ xẻ chính mình và chỉ mình mà thôi; nhưng dường như Zelda Fitzgerald thì không thể. Sao lại không?!

Zelda lấy mình làm nhân vật trung tâm, và để thông qua chính mình mô tả thế giới đàn ông xung quanh mình. Xin đừng hiểu theo nghĩa đen. Cho đến khi ấy thì thế giới là nơi triển khai thứ độc quyền truyền đời của nam tính. Cái thế giới ấy Zelda muốn bước vào và giành lấy chỗ đứng, không phải vì nàng là một Mỹ nhân miền Nam, mà bởi chất nam tính réo sôi trong khí chất của nàng: Zelda từng bảo những chàng trai trẻ đáng yêu đang ham hố vây quanh mình thật là nhầm lẫn biết bao (tr.237).

Và đây là tóm lược một cái nhìn: vào cuối đêm dạ hội, Zelda ngồi uống với các chàng phi công trẻ; “Rượu vào, bỗng nhiên trong một cơn khó ở vô chừng tôi có cảm giác rằng tám gã đàn ông này đang không ngừng vầy vò sờ soạng lẫn nhau, hôn hít nhau (…) không phải vào má nữa mà là vào môi, với những tiếng động nhão nhoét mà họ ngỡ là nam tính… ngây thơ” (tr.25).

Ngây thơ và yếu đuối - đấy chính xác là cái tóm tắt nhận ra của Zelda về Scott, trong cuốn tiểu thuyết nội tâm này.

Không phải tất cả đều nhão nhoét như thế. Có một người có vẻ đủ cứng rắn: nhân vật chàng phi công người Pháp tên thân mật là Joz. Nhân vật của Zelda. Cuộc ngoại tình tiểu thuyết của Zelda. Người đàn ông của người đàn bà Zelda. Những trang giấy rên lên vì sung sướng - quả thực, phải nói là những trang ấy không Faulkner tí nào, có lẽ bởi thật ra Zelda vốn đã không muốn chịu đựng cái miền Nam Thanh giáo khô khan của nàng nữa.

Khó mà nói liệu có phải Zelda thực ý định như thế hay không, nhưng tất cả những trang khoái lạc nhất ấy của cuốn tiểu thuyết chỉ đưa ra được một gợi ý mới mẻ: Joz nâng niu hầu hạ nàng cả trên giường ngoài chợ và trong bếp, vậy có nghĩa là nàng trả lại cho người đàn ông nam tính nhất ấy những bổn phận mà chàng xứng đãng được hưởng, được trả lại, nửa-kia-của-em ơi!

Ở trang 226, trích nhật ký Zelda ngày “21 tháng Mười hai 1940”, ngày Scott Fitzgerald qua đời: “Hôm nay không Chúa. Cũng không mặt trời. Goofo của mình đã chết.”

Và: “Anh là chàng hoàng tử hấp dẫn không thể cưỡng nổi. Mãi mãi” (tr.230).

Đây có phải là giọt nước phép lúc lâm chung hay không? Tha thứ? Tất cả những việc thô bạo riêng tư, những trò đồng tính, chứng nghiện rượu, sự sa sút danh tiếng một Thần tượng, nỗi bất an ám ảnh Thế hệ Bị Đánh Mất - những tình trạng mà, như một chiếc thấu kính, Zelda hội tụ vào chính nàng, vào cuốn tiểu thuyết nội tâm này của nàng.

Có lẽ người kể chuyện xưng “Tôi” ở đây không nói thẳng ra một niềm tin của “ông ta” (xin lưu ý nhân xưng này, tr.256), rằng có một Zelda hoàn toàn tỉnh táo, xứng với khí chất mạnh mẽ và tâm hồn đàn ông của nàng, viết về người đàn bà Zelda như là nhân vật của chính mình, về một bà Zelda bị phân đôi nhân cách, lưỡng lự và xuất thần bởi căn bệnh đó, nhìn vào nửa kia của thế giới như nhìn vào chính mình.

Cái ông xưng “Tôi” đó yêu nam tính Zelda hay sao?

Cũng như Zelda đã không bao giờ ngừng yêu một nữ tính Scott, cho dù chỉ là vì cái thiên tài trú ngụ ở đó. Bởi chẳng có gì là ngẫu nhiên cả: duy nhất chỉ ở con người ấy nó mới xuất đầu lộ diện.

Nguyễn Chí Hoan

* Đọc Alabama Song, Gilles Leroy, Bằng Nguyên dịch, Nhã Nam & NXB Văn hóa Sài Gòn, 2010