Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam được xem là nạn đói thảm khốc nhất trong lịch sử nhân loại, cướp đi tính mạng của hơn hai triệu người vô tội và để lại biết bao hậu quả tang thương cho nhiều thế hệ. Nhưng chìm lấp giữa vô số biến động của thời đại, tiếng kêu phẫn uất thấu tận trời xanh của nạn nhân năm Ất Dậu đôi lúc tưởng chừng rơi vào quên lãng. Mãi tới năm 1995, sự ra đời của công trình nghiên cứu vĩ đại Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam - Những chứng tích lịch sử do Giáo sư Văn Tạo và Giáo sư Furuta Motoo chủ biên mới giúp hậu thế có được cái nhìn toàn cảnh đa chiều sâu sắc và chân xác về sự kiện đau xót này. Dựa trên khối tư liệu đồ sộ được xử lý nghiêm túc hiếm có, công trình vừa dựng lại thảm trạng chết đói của người Việt, vừa phân tích cặn kẽ tội ác của phát xít Nhật. Với sự hợp tác của đội ngũ tri thức từ cả hai nước, đây là công trình công phu độc nhất có cái nhìn khách quan thấu suốt vào sự thật lịch sử nạn đói năm 1945 ở Việt Nam. Hơn mười lăm năm kể từ ngày công bố, Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam - Những chứng tích lịch sử  vẫn còn nguyên giá trị.

***

Trích Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam - Những chứng tích lịch sử

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NHẬT BẢN

VỀ TỘI ÁC CHIẾN TRANH 

CỦA PHÁT XÍT NHẬT TẠI VIỆT NAM

I. Về mặt Quân sự và chính trị

Như mọi người đã biết, mục tiêu chiến lược của phát xít Nhật trong thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai là dùng vũ lực để chia lại thị trường châu Á, tức là xác lập khu vực kiểm soát riêng của mình dưới chiêu bài “Vùng thịnh vượng chung Đại Đông Á”.

Đến ngày nay, rất ít người phủ định tính xâm lược của hành động phát xít của Nhật Bản thời đó, nhưng riêng về Đông Nam Á, một số người vẫn nghĩ rằng hành động Nhật Bản đánh các thế lực thực dân Âu-Mỹ ở Đông Nam Á, đã góp phần ít nhiều vào việc “giải phóng dân tộc các nước Đông Nam Á”.

Những nhà sử học tiến bộ Nhật Bản đã và đang phê phán nhận định như vậy. Một mặt, ngay cả trong ý đồ chủ quan của giới cầm quyền Nhật Bản thời bấy giờ, cái gọi là “Giải phóng Đại Đông Á” bị coi như là việc lệ thuộc vào yêu cầu quân sự và kinh tế của Nhật Bản. Mặt khác, lúc đó sức lực của đế quốc Nhật Bản đã yếu đi nhiều, nếu không tổ chức được hợp tác tích cực của nhân dân các nước Đông Nam Á thì Nhật Bản không thể duy trì được khu vực kiểm soát rộng lớn ở Đông Nam Á. Phong trào giải phóng dân tộc của nhân dân các nước Đông Nam Á đã trưởng thành vượt bậc so với thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ nhất nên phát xít Nhật khó mà thu hút được sự hợp tác của nhân dân các nước ngoài với thủ đoạn dùng con bài “độc lập dân tộc”. Phát xít Nhật Bản đã tổ chức những đoàn thể quần chúng có tính chất nửa vũ trang ở các nước Đông Nam Á, nhất là ở Inđônêxia và Miến Điện, nhưng những người có chân trong đoàn thể này dần dần thấy rõ tính chất tàn bạo của sự kiểm soát Nhật Bản và tính giả nhân giả nghĩa của con bài “Giải phóng Đại Đông Á” của Nhật Bản. Chính sự giác ngộ như vậy đã thúc đẩy sự phát triển phong trào giải phóng dân tộc, chứ không phải là những hành động của Nhật Bản đã góp phần vào việc phát triển phong trào.

Chính sách của Nhật Bản đối với Đông Dương nói lên một cách hiển nhiên tính chất giả nhân giả nghĩa của con bài “Giải phóng Đại Đông Á” của phát xít Nhật Bản. Với cách nhìn như vậy, bài viết chung của tôi và ông Shiraishi năm 1976 đã phân tích hai vấn đề: nguyên nhân chính tại sao Nhật Bản lấy chính sách “duy trì hiện trạng” trong một thời gian khá lâu dài từ khi quân đội Nhật xâm nhập Đông Dương vào năm 1940 đến cuộc đảo chính ngày 9 tháng 3 năm 1945; lý do tại sao Nhật Bản trao trả “độc lập” cho ba nước Đông Dương ngay sau cuộc đảo chính và bản chất của chính sách này. Ở đây, xin phép giới thiệu nội dung tóm tắt của bài này.

Như mọi người đã biết, khi chiến tranh Thái Bình Dương bùng nổ, quân đội Nhật Bản đã lật đổ các chính quyền thực dân Âu-Mỹ ở khắp Đông Nam Á. Tuy vậy, chỉ ở Đông Dương, Nhật Bản lấy chính sách “duy trì hiện trạng”, tức là hợp tác với thực dân Pháp. Tại sao làm như vậy?

Đương nhiên, khi ấy bọn Đờcu đứng về phía bọn Pêtanh là một yếu tố quan trọng. Nhưng đó là một yếu tố mà thôi. Ở đây chúng tôi đi sâu nghiên cứu những yếu tố khác khiến cho chính phủ Nhật Bản lấy chính sách “duy trì hiện trạng” làm chính sách đối với Đông Dương.

Khi gây cuộc chiến tranh Thái Bình Dương, nhà đương cục Nhật Bản đã nghi ngờ về lực lượng của mình. Chúng thừa biết sức mạnh của Nhật Bản chắc không chịu nổi cuộc chiến tranh trường kỳ với các nước Đồng minh, và cái gọi “Vùng thịnh vượng chung Đại Đông Á” thật ra là “vùng suy vong chung”. Vì vậy, chúng đã muốn thừa dịp chiến thắng của phe phát xít tại châu Âu để chiếm đóng chớp nhoáng các nước Đông Nam Á và kịp thời điều đình với địch thủ. Khi quyết định mục đích của cuộc chiến tranh “Đại Đông Á” (tức là chiến tranh với Mỹ, Anh và Hà Lan), trong giới cầm quyền Nhật Bản đã có phái khăng khăng chủ trương chiến tranh với mục đích “Giải phóng Đại Đông Á”, nhưng đại bộ phận người cầm quyền đã phản đối ý kiến này, vì vấn đề cấp bách nhất đối với Nhật Bản là chiếm đóng Đông Nam Á một cách nhanh chóng, chứ không phải là giải phóng các dân tộc Đông Nam Á. Cuối cùng, đạo dụ tuyên bố chiến tranh của Thiên hoàng chủ trương rằng mục đích chiến tranh là “tự tồn tự vệ” của đế quốc Nhật Bản.

Điều này cắt nghĩa tại sao Nhật Bản giữ chính sách “duy trì hiện trạng” đối với Đông Dương trong những ngày đầu của cuộc chiến tranh Thái Bình Dương. Hội nghị liên tịch giữa Đại bản doanh và chính phủ ngày 15 tháng 11 năm 1941 quyết định rằng Nhật Bản sẽ giữ chính sách “duy trì hiện trạng” đối với Đông Dương sau cuộc chiến tranh Thái Bình Dương nổ ra. Khi ấy Nhật Bản muốn ăn cướp những tài nguyên và thống trị các nước Đông Nam Á một cách dễ dàng nhất. “Yếu cương hành chính chiếm địa ở phương Nam” (Nghị quyết Hội nghị liên tịch giữa Đại bản doanh và chính phủ ngày 20 tháng 11 năm 1941) chỉ rõ: “Hết sức lợi dụng những cơ quan thống trị cũ của các chính quyền thực dân Tây Âu trong việc thi hành quân chính”. Nếu có thể lợi dụng được những cơ quan chính trị và kinh tế cũ thì Nhật Bản không cần chịu khó lập lại an ninh, hệ thống kiểm soát và những xí nghiệp quan trọng, v.v... cho quân đội Nhật Bản. Theo quan điểm như thế thì chính sách hợp tác với thực dân Pháp ở Đông Dương không phải là chính sách khác thường, mà chính là chính sách tiêu biểu của Nhật Bản đối với Đông Nam Á trong thời kỳ này. Và trên thực tế, nhờ có sự tồn tại của chính quyền thực dân Pháp, Nhật Bản không tốn tiền nhiều mà vơ vét được nhiều của cải ở Đông Dương so với các nước khác ở Đông Nam Á. Đối với nhân dân Việt Nam, tình hình như vậy thật là “một cổ hai tròng”. Điều này tôi sẽ nói thêm ở phần kinh tế.

Mặc dù sự tồn tại của chính quyền thực dân Pháp có lợi cho Nhật Bản, nhưng giữa Nhật - Pháp còn có mâu thuẫn gay gắt. “Hai con chó không thể ăn chung một miếng mồi béo bở” - nhận định của Đảng Cộng sản Đông Dương rất đúng. Lúc bấy giờ Nhật Bản đang hợp tác với thực dân Pháp, nhưng đã không tin vào thái độ “thân Nhật” của chúng. Nhật Bản coi Đông Pháp là “Thế lực trung gian trong trật tự mới ở Đông Á”[1]. Nhà đương cục Nhật Bản lo sợ nếu phe phát xít bị đánh bại ở châu Âu thì ảnh hưởng bất lợi ấy sẽ đến Đông Dương và thái độ “thân Nhật” của chính quyền Đờcu sẽ ngày càng suy yếu. Để đối phó với tình hình đó, một phái trong các nhà đương cục Nhật Bản, nhất là một số nhà ngoại giao chủ trương rằng Nhật Bản phải chuẩn bị truất quyền của chính quyền Đờcu[2]. Nhưng một phái khác, nhất là Bộ Tổng tham mưu Lục quân, phản đối ý kiến này, vì nếu lấy chính sách “quá khích” như thế thì sẽ mất trật tự an ninh ở Đông Dương - căn cứ hậu cần quan trọng đối với cả quân đội Nhật Bản ở Đông Nam Á[3]. Vì thế cho nên Nhật Bản âm mưu làm cho chính quyền thực dân Pháp tại Đông Dương tách khỏi chính phủ Pháp ở mẫu quốc trước khi có ảnh hưởng bất lợi ấy tới Đông Dương.

Sau khi quân đội Đồng minh đánh vào Angiêri tháng 11 năm 1942, Nhật Bản lấy chính sách làm cho chính quyền Đông Dương tách khỏi chính quyền mẫu quốc một cách bí mật làm chính sách chính. Trong việc thương lượng với chính quyền Đờcu từ tháng 11 năm 1942 đến tháng Giêng năm 1943 Đại sứ Nhật Bản tại Đông Dương đã yêu cầu Đờcu không nên theo chỉ thị của chính phủ Pháp quốc, mà phải căn cứ vào phán đoán riêng của mình, tăng cường hợp tác với Nhật Bản. Tháng 2 năm 1943, quân đội Nhật Bản đổ bộ vào vịnh Quảng Châu. Lúc đó chính quyền Đờcu chấp nhận yêu cầu Nhật Bản trước khi chính phủ Pháp chấp nhận yêu cầu đó. Nhà cầm quyền Nhật Bản rất hoan nghênh hành động này của chính quyền Đờcu.

Vào năm 1943, trên mặt trận châu Âu, quân Đức Quốc xã và phát xít Ý đã bắt đầu chạy dài. Trên mặt trận Thái Bình Dương, sau khi thua trận ở đảo Guadalcanal vào cuối năm 1942, quân đội Nhật Bản tiếp tục thua nặng nề. Chiến lược thắng nhanh, thừa thế thắng của phe phát xít tại châu Âu, của Nhật Bản hoàn toàn trở thành ảo tưởng. Nhật Bản phải tìm đường tự cứu. Một cách tự cứu của Nhật Bản là dùng thủ đoạn giả nhân giả nghĩa lừa dối các dân tộc châu Á, hòng vơ vét của cải nhân dân châu Á nhiều hơn nữa, bắt thanh niên châu Á tham gia cuộc chiến tranh.

“Đại cương chỉ đạo chiến lược Đại Đông Á” (Nghị quyết Hội nghị trước mắt Thiên hoàng ngày 31 tháng 5 năm 1943) chủ trương rằng Nhật Bản sẽ trao trả “độc lập” cho hai nước Miến Điện và Phi Luật Tân trong vòng “Vùng thịnh vượng chung Đại Đông Á mà nước Nhật Bản làm minh chủ”. Ngày 5 tháng 11 năm 1943, Nhật Bản tổ chức Hội nghị Đại Đông Á để lừa bịp các dân tộc châu Á.

Giữa lúc đó, trong giới cầm quyền Nhật Bản có một vài người đề nghị Nhật Bản truất quyền thực dân Pháp tại Đông Dương để trừ hậu họa. Bộ Ngoại giao và Đại sứ phủ Nhật Bản tại Đông Dương chủ trương rằng, trong chính quyền Đờcu có những người thuộc phe Đờ Gôn, nên Nhật Bản không còn tin cậy được nữa vào chính quyền Đờcu, phải truất quyền thực dân Pháp ở Đông Dương và trao trả “độc lập” cho các nước gọi là “nước Đông Kinh”, “nước An Nam” và nước Lào theo “tinh thần tuyên cáo chung” của Hội nghị Đại Đông Á[4]. Quân đoàn Nhật Bản đóng ở Đông Dương lấy cớ truất quyền, muốn tăng cường lực lượng quân sự của mình và chủ trương rằng nếu truất quyền thì không thể lợi dụng những cơ quan thống trị cũ được nữa, nên cần phải “mắc mồi tốt cái gọi là độc lập” cho người bản xứ để động viên nhân dân Đông Dương vào chiến tranh[5].

Nhưng hồi ấy, Bộ Tổng tham mưu Lục quân còn nghĩ rằng, chỉ dựa vào chính sách làm cho chính quyền thực dân Pháp tại Đông Dương tách khỏi chính phủ mẫu quốc là có thể giữ gìn được trật tự ở Đông Dương. Chúng không muốn gieo gió gặt bão và phản đối ý kiến của các cơ quan khác kể trên. Cuối cùng, theo chủ trương của Bộ Tổng tham mưu Lục quân, ngày 24 tháng 1 năm 1944, Hội nghị liên tịch Đại bản doanh và chính phủ quyết định rằng: khi chính phủ Visi tại Pháp đổ sụp thì Nhật Bản làm cho chính quyền Pháp tại Đông Dương hoàn toàn tách khỏi chính phủ mẫu quốc, khi ấy nếu tình hình bắt buộc phải làm thì quân đội Nhật Bản sẽ phát động vũ lực của mình, trong trường hợp ấy, Nhật Bản cố dựa vào hệ thống cai trị của thực dân Pháp nhằm hạn chế phong trào dân tộc phát triển mạnh mẽ và làm mất ổn định.

Như vậy, đến năm 1944, chính sách “duy trì hiện trạng” đối với Đông Dương của Nhật Bản chưa thay đổi cơ bản. Một yếu tố khiến Nhật Bản lấy đó làm chính sách lâu dài là nó kết hợp với chính sách làm cho chính quyền thực dân Pháp tách khỏi chính phủ mẫu quốc như trình bày trên.

Chính vì chính sách như thế và mặt khác vì sức mạnh to lớn của phong trào cách mạng của nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương, Nhật Bản không thể bồi dưỡng được thế lực tay sai của mình có ảnh hưởng rộng rãi trong nhân dân.

Ở Pháp, ngày 20 tháng 8 năm 1944, chính phủ Visi sụp đổ. Ngày 29 tháng 8, quân Đồng minh giải phóng thành phố Pari, chính phủ lâm thời của nước Cộng hòa Pháp đóng ở Pari do tướng Đờ Gôn làm chủ tịch. Đi đôi với những thất bại nặng nề ở miền Bắc Miến Điện, quân đội Nhật Bản cũng đang thua nhiều trên mặt trận Thái Bình Dương. Trong tình hình đó, nhà cầm quyền Nhật Bản bắt đầu nghiên cứu chính sách mới đối với Đông Dương. Ngày 14 tháng 9 năm 1944, Hội nghị tối cao chỉ đạo chiến tranh (Hội nghị liên tịch giữa Đại bản doanh và chính phủ cũ) quyết định chính sách mới như sau: Trước mắt, đối với Đông Dương vẫn còn lấy chính sách “duy trì hiện trạng”, nhưng đồng thời chuẩn bị phát động vũ lực để đối phó với chuyển biến lớn của tình hình Pháp và Đông Dương. Nếu chính quyền thực dân Pháp chống lại, quay súng bắn lại Nhật thì quân đội Nhật Bản sẽ truất quyền thực dân Pháp.

Nhưng hồi ấy, tức là từ tháng 10 đến tháng 12 năm 1944, quân đội Nhật Bản tập trung sức vào chiến dịch Phi Luật Tân. Đông Dương trở thành căn cứ hậu phương lớn nhất cho chiến dịch này, nên Bộ Tổng tham mưu Lục quân muốn giữ gìn trật tự ở Đông Dương, không cho phép phát động vũ lực tại chỗ[6].

Sau khi thua trận ở Phi Luật Tân, đối với Nhật Bản, Đông Dương không còn là hậu phương, mà thật ra là tiền tuyến. Nhà cầm quyền Nhật Bản sợ trong một thời gian ngắn quân Đồng minh sẽ kéo vào Đông Dương. Điều đó khiến cho nhà cầm quyền Nhật Bản quyết định phát động vũ lực truất quyền thực dân Pháp ở Đông Dương. Ngày 17 tháng Giêng năm 1945, Đại bản doanh Nhật Bản quyết định chính sách đó[7].

Khi ấy các cơ quan Nhật Bản có ý kiến khác nhau về phương châm thống trị Đông Dương sau cuộc đảo chính.

Đại sứ phủ tại Đông Dương chủ trương như sau: Mục đích của cuộc đảo chính nên là trao trả “độc lập” cho các nước Đông Dương, một mặt vì đấu tranh chính trị trên trường quốc tế, mặt khác vì nếu không làm như vậy thì chắc cách mạng Việt Nam sẽ nổ ra. (Bộ Ngoại giao Nhật Bản đã biết và sợ phong trào giải phóng dân tộc do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo ngày càng phát triển. Một văn kiện Bộ Ngoại giao Nhật Bản viết ra ngày 2 tháng 11 năm 1944 dưới đầu đề “Vấn đề Đông Pháp” nói rõ: “Hoạt động của phong trào độc lập của Cộng sản căn cứ vào vùng biên giới Việt - Trung phát triển mạnh gây ra tình hình nguy hiểm cho chúng ta”). Sau cuộc đảo chính, Nhật Bản trao trả ngay “độc lập” cho các nước Đông Dương và tổ chức “Liên bang Đông Dương” bao gồm ba nước Đông Dương. Lập chính phủ “An Nam” do “phái độc lập” làm thủ lĩnh, tức là chính phủ bù nhìn thân Nhật[8].

Quân đoàn Nhật Bản đóng ở Đông Dương (hồi ấy gọi là Quân đoàn thứ 38), nhất là Tổng tư lệnh quân đoàn Tsuchihashi, có chủ trương khác như sau: Mục đích của cuộc đảo chính là sự chuẩn bị chiến dịch đối phó với quân Mỹ sẽ đổ bộ vào Đông Dương. Để tránh khỏi mất trật tự, đối với Phủ Toàn quyền thì nhân viên người Nhật thay người Pháp, đối với các cơ quan cấp dưới thì cố giữ lại nhân viên cũ. Sau khi khôi phục được trật tự thì mới trao trả “độc lập” cho ba nước Đông Dương. Khi ấy, để tránh khỏi làm hỗn loạn, không nên thay vua An Nam, tức là cố giữ Bảo Đại và phản đối Cường Để về nước làm thủ lĩnh[9].

Tại Tokyo cũng có sự xung đột giữa Bộ Tổng tham mưu Lục quân với Bộ Ngoại giao về vấn đề mục đích của cuộc đảo chính và vấn đề trao trả “độc lập”. Bộ Ngoại giao chủ trương rằng mục đích phải là “giải phóng dân tộc” và trao trả ngay “độc lập” cho các nước Đông Dương. Bộ Tổng tham mưu chủ trương rằng mục đích đảo chính là “tự tồn tự vệ” của quân đội Nhật Bản, và vấn đề trao trả “độc lập” không phải là vấn đề cấp bách. Trong Hội nghị tối cao chỉ đạo chiến tranh ngày 1 tháng 2 năm 1945, chủ nhiệm Cục Tác chiến của Bộ Tổng tham mưu nói rằng, ở An Nam, chúng ta chưa nắm được vị thủ lãnh “độc lập dân tộc” đáng kể, cho nên làm sao chúng ta trao trả “độc lập” được. Hội nghị này quyết định mục đích của cuộc đảo chính là “tự tồn tự vệ” theo chủ trương Bộ Tổng tham mưu, nhưng về vấn đề trao trả “độc lập” thì chưa quyết định được rõ.

Hồi ấy, một vấn đề khác đã xảy ra. Ngày 10 tháng 12 năm 1944, Liên Xô ký kết hiệp ước đồng minh với chính phủ lâm thời Pháp. Điều đó khiến cho nhà cầm quyền Nhật Bản lo sợ là, nếu Nhật Bản truất quyền thực dân Pháp ở Đông Dương thì chắc chắn mối quan hệ Nhật Bản và Liên Xô trở nên xấu hơn. Lúc bấy giờ, nhà cầm quyền Nhật Bản có ảo tưởng nhờ Liên Xô làm trung gian để điều đình với các nước Đồng minh, cho nên chúng rất mong muốn giữ được mối quan hệ bình thường với Liên Xô. Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nhật Bản chủ trương rằng Liên Xô luôn luôn ủng hộ độc lập dân tộc, nên nếu sau cuộc đảo chính ở Đông Dương, Nhật Bản trao trả ngay “độc lập” cho các nước Đông Dương thì Liên Xô chắc không can thiệp vào việc này và sẽ giữ được mối quan hệ bình thường giữa Nhật Bản và Liên Xô. Cuối cùng, Bộ Tổng tham mưu Lục quân cùng đồng ý với ý kiến đó và tán thành lấy chính sách “trao trả độc lập ngay” sau cuộc đảo chính. Hội nghị tối cao chỉ đạo chiến tranh ngày 26 tháng 2 năm 1945 đã quyết định như vậy.

Đặc điểm chính của chính sách “trao trả ngay độc lập” là ở chỗ quân đội Nhật Bản coi chính sách này như là chính sách để đối phó với các vấn đề trên trường quốc tế mà thôi. Đối với họ thì Bảo Đại ra tuyên bố “độc lập” và lập một chính phủ là dễ lừa bịp được dư luận, mà không có thế lực thực chất gì cả, thế là đầy đủ rồi. Quan tâm chủ yếu của họ vẫn là làm sao cho tình hình sớm ổn định sau cuộc đảo chính để khỏi gặp khó khăn về quân sự và giữ nguyên các cơ quan chính quyền của thực dân Pháp.

Chính sách của phát xít Nhật Bản đối với Đông Dương trong thời kỳ này không những chỉ thể hiện tính chất giả nhân giả nghĩa mà còn thiếu tính chất hệ thống. Vì thế cho nên, sau cuộc đảo chính ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật Bản không thể làm chủ được tình hình Đông Dương. Thay thế ai làm chủ? - Đó là nhân dân Đông Dương. Cách mạng Tháng Tám của nhân dân Việt Nam chứng tỏ điều đó một cách hiển nhiên.

[...]