Thư của Fred gửi chị Đặng Kim Trâm ngày 2.5.2005

Kim.

Trong chiếc đĩa CD đó có khoảng 50 bức ảnh chụp những người ở thôn Nga Mân thuộc miền nam huyện Đức Phổ. Tôi xin kể chuyện về những bức ảnh và có thể em sẽ giúp tôi tìm ra người chụp ảnh. Người đàn ông này là một nhà báo giống như Ted Engelmann. Anh ta từ Hà Nội vào, và đang viết một phóng sự tên là “Dòng chảy sông Hai Von” cho một tờ báo ở Hà Nội.¹

Anh ấy ở Đức Phổ vì có nhiều thành viên nổi tiếng của quân Giải phóng ở Đức Phổ, hay đại loại như vậy theo lời của Trung sĩ Nguyễn Trung Hiếu. Dù thế nào chăng nữa thì anh ấy đã chụp ảnh về những người ở Nga Mân và xung quanh đó. Anh ấy trợ giúp quân giải phóng, đã hết nhiệm vụ, đang trở về Hà Nội. Một chiếc trực thăng phát hiện ra anh ấy ở rừng Ba Tơ và đã giết chết anh ấy vào thời gian giống như thời gian chị của em bị giết.

Khi chiếc trực thăng đổ bộ để thu thập tài liệu, tốp lái thấy họ đã bắn trúng chiếc máy ảnh Canon của anh ấy, vẫn còn hai cuộn phim chụp đã có hình. Các nhiếp ảnh Mỹ đã rửa tráng vì chúng tôi cần ảnh để nhận dạng người của lực lượng giải phóng ở trong làng.

Phía sau các tấm ảnh có viết hai mảng chữ. Một là tên của những người trong ảnh. Đó là thông tin đúng. Còn mảng viết thứ hai là những điều tôi viết để xin những tấm ảnh này qua nhân viên kiểm duyệt thư tín quân đội là những bạn bè của tôi. Tuy khi đó vẫn là một anh lính trẻ nhưng tôi nghĩ chiến tranh rồi sẽ chấm dứt, và những tấm ảnh như thế này sẽ có giá trị lịch sử về cuộc chiến.

Thế là tôi gửi một bản sao về cho gia đình. Dù sao đi nữa tôi tin chắc là báo chí đăng tin về người nhiếp ảnh và chuyện xảy ra ở Đức Phổ. Qua báo chí em có khả năng biết anh ấy là ai và qua đó có thể cho gia đình anh ấy biết về những ngày cuối cùng của anh ấy.

Những người có hình trong ảnh vẫn sống ở Nga Mân sẽ hiểu rõ giá trị của những bức ảnh thời chiến.

Cũng còn có vài tấm ảnh khác nữa. Đó là những tấm ảnh trong cuốn nhật ký của chị em. Một tấm có một đứa bé, có vẻ như đang biểu diễn một bài hát, có hai người lớn, một nam, một nữ đang mỉm cười với nó. Tôi nghĩ đây là tấm ảnh gia đình. Tấm ảnh khác có một phụ nữ trẻ và bốn người trẻ khác, rõ ràng họ là bạn của nhau. Em có thể cho tôi biết những tấm ảnh đó là của ai không?

FRED WHITEHURST

[1] Chi tiết này Fred viết không chính xác. Anh Giá không phải là nhà báo mà là nhà quay phim. Trong chiến trường, anh Giá ấp ủ làm một bộ phim mang tên Dòng chảy sông Hai Bốn chứ không phải phóng sự. Còn sông Hai Von chính là suối Hai Bốn, do lính Mỹ phát âm sai nên đọc là Hai Von.

...............

Thư gửi trước khi ra chiến trường (không rõ ngày tháng)

Hiên, vợ yêu của anh!

Vội lắm không viết gì cho em được, nhớ thương em nhiều, mong cho em mẹ tròn con vuông.

Gửi cho em một bút Hồng Hà, một bút Trường Sơn, năm ống B12, mấy cái kẹo mà em vẫn thích ăn. Anh sẽ nhờ người gửi cho em 150 đồng4. Thỉnh thoảng về xem qua nhà em nhé. Thôi anh đi đây. Hôn và nhớ em nhiều.

27.5.1967

Hiên yêu, vợ của anh.

Thư cho em khá nhiều nhưng không rõ em có nhận được không? Anh vẫn mạnh khỏe, nhiều khi có gày nhưng không sao. Chắc em muốn biết anh gày như thế nào chứ gì? Kính đen anh đeo chật ních, nay nó lỏng ngoét em ạ. Nhưng em đừng lo cho anh em nhé. Anh cảm thấy khỏe hơn hồi ở nhà, anh chỉ nhớ và lo cho em thôi. Cứ mỗi lần nghe tin Mỹ oanh tạc Hà Nội là mỗi lần tim anh se lại, muốn có đôi cánh bay về xem em thế nào, em hiểu anh chứ? Trong lúc cả nước đang kháng chiến chống Mỹ thì anh phải xa em, nhưng vẫn nhớ và thương em, em yêu ạ. Nhà ta ở Quán Thánh có việc chi không em? Ba mợ ở Thi Sách thế nào? Nó ném bom ở những phố nào Hà Nội? ở nhà quê ra sao? Bạn bè của chúng ta có ai việc gì không?

Em ơi, chỉ còn ít tháng nữa bé yêu của chúng ta ra đời, đứa con đầu lòng chào đời. ôi những ngày hạnh phúc của anh em mình. Viết đến đây lòng anh trào lên niềm sung sướng, hạnh phúc và một lòng thương em trong những ngày sắp đẻ mà không có anh ở bên để giúp đỡ em. Em đã chuẩn bị được nhiều thứ đón con chưa? Liệu có thiếu thốn nhiều lắm không? Em cố gắng uống thuốc bổ để cho anh yên tâm. Nếu con ốm yếu thì em sẽ khổ lắm đấy. Thầy có ngâm rượu nếp cho em như khi anh đi anh dặn không? Em giữ gìn cẩn thận, đừng để chuyện gì xảy ra trước khi đẻ nhé. Anh Lợi⁵ đã bán hộ cho em chiếc đài chưa? Phải bán đi để lấy tiền mà nuôi con, đừng tiếc làm chi, anh đã dặn rồi. Khi anh về anh sẽ làm ra, đừng ngại em nhé. Những lúc đi dọc đường một mình, anh nhớ em rất nhiều, có những lúc phát khóc lên. Nhớ những lúc chúng ta sống bên nhau, nay mỗi người một nơi, càng nghĩ anh càng căm thù thằng Mỹ, nhất là những ngày gần đây nó lại còn oanh tạc Hà Nội nữa chứ, anh càng lo cho em, không hiểu có ảnh hưởng đến con của chúng ta hay không? Muốn viết nữa cho em, nhưng còn phải đi nên tạm dừng. Sinh con xong nên nhờ người chụp ảnh rồi gửi vào cho anh. Chúc em sinh con dễ dàng, con hay ăn chóng lớn. Chồng của em.

Không rõ ngày tháng

............

Có lần trên đường đi công tác, băng qua cánh đồng, bọn anh gặp một tốp xe của Mỹ. Bọn anh tránh, đi được một đoạn nữa, lại gặp bốn chiếc xe bọc thép của Mỹ. Chúng ở cách bọn anh không xa nhưng bọn anh chạy luôn được vào góc gò cao có bụi cây che khuất. Thế là chúng nó không nhìn thấy bọn anh. Lúc đó mới là 15 giờ. Chờ xe nó đi khuất, bọn anh lại tiếp tục băng qua một cánh đồng trống nữa thì đến một xóm nhỏ tiêu điều, bị bom đánh xơ xác. Anh vào hỏi thăm, gặp một ông già đang hút dở điếu thuốc và nắm tay anh nói tình hình. Vừa lúc đó xe của bọn Mỹ lại ập vào ngoài lũy tre. Bọn anh ngồi trong nhà nghe ngóng một lúc, thấy nó dừng xe ngoài đó, thế là bọn anh men theo sau nhà, cũng có bụi tre khuất và chạy thật nhanh lên rừng. Đấy em thấy không, chúng có làm gì được bọn anh đâu, vì qua bên kia là vùng hoàn toàn khác rồi, chúng nó chẳng dám đuổi theo. Anh luôn nhớ những điều em dặn là phải tránh bom đạn và chui xuống hầm, nhưng em ơi hoàn cảnh nhiều cái bất ngờ lắm và nó cũng là điều tai hại nhất đấy. Tuy rằng nhiều tình huống nguy hiểm, nhưng nếu biết cách tránh thì cũng không can chi đâu em ạ.

...............

⁴ Tiền cũ, trị giá bằng 2,5 tháng lương của một cán bộ tốt nghiệp Đại học lúc đó.

⁵ Đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi, hãng Phim truyện Việt Nam, cùng học với anh Giá tại Liên Xô (cũ).