Còn nhớ, khoảng hai năm trước, tức là đêm trước của ngày thơ VN 2008, giới văn chương gần như lên cơn sốt vì tin tập Trần Dần thơ sẽ bị cấm phát hành. Nhưng khi tập thơ đến tay bạn đọc, nó lại tạo ra một cơn sốt khác, mạnh mẽ và dai dẳng hơn thế. Lí do là: những ham muốn giải nghĩa thơ hay phán xét tác phẩm trước khi thấu hiểu, của phần đông độc giả, đều bị làm cho thất vọng.

Nhưng rõ ràng, như Trần Dần từng chỉ dẫn: Đến với tôi phải đến tự đằng trước - đằng sau có gì, toàn lá chết những ngày qua. Chúng ta chẳng thể phủ nhận ông một cách hồ đồ, càng không nên ái mộ ông một cách vội vàng khi chưa thấu sáng.

Bài tham luận này, trong khuôn khổ buổi nói chuyện, chỉ xin tập trung vào một khía cạnh trong sáng tác của ông. Đó là bản sắc cái tôi trữ tình Trần Dần và sự vận động của nó trong hành trình sáng tạo.

*****

Chúng tôi sử dụng khái niệm cái tôi đa diện với nội hàm: trong cái tôi này có nhiều cái tôi cùng tồn tại hay một cái tôi mang nhiều khuôn mặt, diện mạo khác nhau. Trong lịch sử thơ ca, cái tôi đã làm một hành trình ngoạn mục từ cái tôi phi ngã trong thơ trung đại, đến cái tôi bản ngã trong thơ Mới, và cái tôi đa diện (hay đa ngã - theo cách gọi của Thuỵ Khuê) là kết quả tư duy của một kiểu nhà thơ hiện đại. Thơ Trần Dần không phải ngay từ đầu đã mang cái tôi đa diện, mà nó được hình thành qua cả quá trình, ban đầu là cái tôi lưỡng phân.

Cái tôi lưỡng phân, thai nghén và dự phóng

Sức sống của cái tôi trữ tình trong chặng đầu (thời kháng chiến tới trước vụ Nhân văn) thuộc về cái tôi mang tính chất lưỡng phân. Nó đi về giữa nỗi cô đơn và tính cộng đồng, hoài nghi và lòng tin, can trường và yếu đuối. Khởi đầu của sự lưỡng phân là cái tôi chạm sử thi (tức là không nằm trọn trong khái niệm cái tôi sử thi, mà chỉ nghiêng về sắc thái sử thi, chạm vào đặc tính sử thi). Hoà nhập vào cuộc kháng chiến chống Pháp vĩ đại của dân tộc, cái tôi bất phương chủ nghĩa ngày nào tuyên ngôn về thơ Tượng trưng, đã chọn cho mình chỗ đứng khác: giữa lòng Việt Bắc, gian khổ, hào hùng. Tiếng nói của cái tôi, trong Đi! Đây Việt Bắc không nghiêng về tâm sự riêng tư mà đại diện cho lương tâm thời đại: mang ơn đại ngàn, cảm giác mắc nợ nhân dân “nợ những người đã ngã không tên”, là tiếng lòng của muôn chiến sĩ “chiến trường chung dầu dãi đạn bom”, khát vọng đi vì khao khát tự do và những chân trời mới. Cái tôi Trần Dần tuy hùng mà không rộn rã. Nó tiết chế những tiếng reo nồng nhiệt. Từ chối lối sống cũng như cách viết theo quy luật ồ ạt, hớt hải, mạnh mà nông, khỏe mà hời hợt của một thời chiến tranh, nên ngay khi hoà bình lập lại, trong lúc tất cả vẫn say men chiến thắng, cái tôi đã bộc lộ cảm quan lịch sử thấu đáo và triệt để của Trần Dần, khi cảnh tỉnh:

Đi! Tất cả! Dù quen tay vỗ nợ

Cũng chớ bao giờ vỗ nợ nhân dân.

Có thể khẳng định, Trần Dần theo kháng chiến bằng một tinh thần lãng mạn nhưng không phải lạc quan Cách mạng. Cái tôi này vừa có chất lính mạnh mẽ chắc nịch trong thơ Chính Hữu, vừa có sự lãng mạn bi tráng kiểu Quang Dũng, vừa không nguôi trăn trở đau xót, như linh cảm về một “chân trời tua tủa mảnh gai” (chữ của Hoàng Cầm).

Ngay lúc chạm sử thi như cái tôi chung của thơ chống Pháp, Trần Dần vẫn nghe thấy một tiếng gọi khác, của cái tôi thế sự. Nó đòi được biểu hiện những phương diện khác của tâm hồn, mà trong hoàn cảnh kháng chiến, người ta muốn nén lại, thậm chí gạt bỏ đi. Nên sau kháng chiến, khi đa số vẫn sử dụng dấu chấm than cho chiến thắng hào hùng, Trần Dần ném ra câu hỏi: Vì đâu? Con tàu cuộc sống/ bỏ neo/ lên bến nghỉ/ hàng năm? Và cấp thiết đề nghị một đổi thay Phải sửa sang/ cái vỏ con tàu/ đây đó/ ít nhiều/ hoen gỉ?. Tỉnh thức bắt đầu từ mối hoài nghi, khiến Trần Dần không thể chung dòng mà ca hát tiếp. Hoài nghi và chất vấn, do đó, là cách thức hiện diện của cái tôi Trần Dần ở thời điểm liền sau 1954. Nó khiến thơ Trần Dần chứa cảm thức sơ khai của kẻ độc hành. Con người thơ bộc lộ một cách cực đoan, mãnh liệt. Đó là con người với cảm thức không còn đường thoái lui, mới mẻ và đầy sức công phá: đòi thống nhất/ phải đòi từ việc nhỏ - Từ cái ăn/ cái ngủ/ chuyện riêng tư - Từ suy nghĩ/ nựng con/ và tán vợ. Những phẩm chất này, đã thai nghén và dự phóng cho một cái tôi đa diện, bùng nổ ở chặng thơ sau.

Cái Tôi đa diện và những biến thể

Bùng nổ, đương đầu với “thế giới tàn bạo”

Thời điểm 59-60 vốn được coi là những năm kinh hoàng, sau vụ Nhân Văn-Giai phẩm. Không khí đen tối dội lại không chỉ trong Cổng tỉnh của Trần Dần, mà Về Kinh Bắc của Hoàng Cầm cũng chung âm hưởng. Cái tôi bộc lộ sự chống chọi quyết liệt với “thế giới tàn bạo”, dù cuộc đương đầu ấy, như Đônkihôtê chống lại cối xay gió: Tôi còn một mình kháng cự với mênh mông. Không như chàng thi sĩ của Mưa Thuận Thành, cúi lạy mẹ con trở về Kinh Bắc, rồi miên man tìm mình trong thế giới Cỏ Bồng Thi; kẻ hồi cố thành Nam nhìn lại quãng đời mình Tôi đã sống đã lỡ lầm chẳng nhỏ, rồi kết luận trong bơ vơ mà bất chấp: Thôi thế là đành: tôi chẳng có ai yêu! Li khai cái ta hay chúng ta, chúng tôi… triệt để kể từ thời khắc ấy.

Trần Dần không để nhân vật trữ tình trong thơ - tiểu thuyết của mình đóng vai một người hùng, mà phức hợp: cuồng loạn, cô đơn, yếu đuối và khao khát. Không phải đợi gần 20 năm sau, khi cô đơn được coi như một giá trị, thậm chí thành mốt trong thơ, cái tôi mới thổ lộ đặc tính này. Kích cỡ bản lĩnh của nó được nới rộng cùng biên giới của trạng thái cô đơn: Tôi cô đơn trời xanh cô đơn trời tía/ Cô đơn nắng đào cô đơn mưa tái nhợt đầu ô. Nếu đặt vào nguồn chung tác phẩm của các tác giả Nhân văn, sẽ thấy cái tôi này không lạc mạch. Có điều, hậu Nhân văn, mỗi cái tôi nổi loạn theo một cách. Hoàng Cầm u uất mà bảng lảng tình với cái tôi ẩn ức, tìm sự giải thoát bằng thăng hoa những giấc mơ lá diêu bông. Văn Cao, thay vì để cái tôi bùng nổ, trầm lắng nghe nó phân rã và xa lạ trong chính bản thể mình. Không phải ngẫu nhiên mà từ những năm 1978 trở đi, tiếng thơ Tố Hữu lại trở nên trầm lắng ưu tư với nỗi cô đơn của Một tiếng đờn, thu về Ta với ta. Chế Lan Viên làm phép Trừ đi, nhận ra vị đắng của Bánh vẽ ngấm vào hồn, tê tái vẽ chân dung mình: tháp Bayon bốn mặt. Nguyễn Đình Thi cuối cuộc lữ hành tiếc nuối và day dứt. Những kết thúc gần nhau như vậy không thể chỉ do quy luật tâm lý và tuổi tác, mà là quy luật của cái tôi. Vì cái tôi, trong sâu xa, không im lặng với thoả hiệp mà hầu hết những nhà thơ trên đã chọn. Nó bật dậy, làm thành nỗi nhức nhối trở trăn khi đời thơ đã đi tới khúc cuối cùng. Trần Dần làm cuộc sám hối trước họ khá lâu, cái tôi thơ Trần Dần vì thế bị giải phẫu và đau đớn trước. Nhưng, cuộc triển diễn này của cái tôi do đó, mở ra những điểm đến không ngờ, chạm miền cực hạn.

Tự phủ định sau trầm luân, vô ngã

Không thể phủ nhận một thực tế, cái tôi sau thời Cổng tỉnh bị tước mọi tính từ chỉ trạng thái tâm trạng, điều vốn là đặc trưng cơ bản của nó giai đoạn trước. Chẳng cô đơn, tuyệt vọng, bơ vơ, lồng lộn nữa, cái tôi cụt jủn là thằng Tòi. Không ai xây dựng trực tiếp cái tôi trữ tình qua thằng, thơ ca bác học nói riêng và văn học chính thống nói chung hay dị ứng với từ này, thường khoanh nghĩa của nó cho một đối tượng có tính phản diện. Sau này, trong diễn ngôn Cách mạng, từ thằng ngụ ý là kẻ đối địch hay hạ cấp. Dựa trên cách gọi thằng, Trần Dần đã sử dụng nó như một thứ diễn ngôn, tức là phá bỏ một thứ taboo trong thơ. Rất có thể, Trần Dần đã khai triển từ nhân vật của văn học dân gian: Kể từ thằng Cuội trong tiếu lâm, đến thằng Bờm trong ca dao hay thằng hề của chiếu chèo, điểm chung của thế -giới -thằng, theo chúng tôi chính là tiếng cười của người lao động. Tính chất của các nhân vật này, xét ở nhiều phương diện, đã bộc lộ cái tôi bình dân. Đó là những kẻ hạ đẳng, ngây thơ mà từng trải, ngoài lề mà thông suốt, thạo đời. Với thằng (thằng thịt, thằng truồng, thằng Tòi) trong tác phẩm của Trần Dần, chỉ vị thế hạ đẳng và ngoài lề còn giữ lại. Nếu mỗi nhân vật của văn học dân gian còn sở hữu một ưu thế để tồn tại giữa đời: thằng Cuội -sự láu cá, thông minh; thằng Bờm - cái quạt mo; thằng hề -khả năng hài hước mà thâm thuý; thì thằng truồng của Trần Dần chỉ sở hữu thịt mà thôi. Mà sở hữu thịt khác hoàn toàn với sở hữu thân thể, người ta chỉ gọi là thịt khi thân thể không còn sự sống. Đến Trần Dần, cái tôi ngoài lề đã bị tước cả tiếng cười, sự tự vệ cuối cùng như là cứu cánh. Nhưng, thực chất, cái tôi kiểu này vẫn là sự chống đối lại các thiết chế quyền lực. Giống các nhân vật nói trên, có tính cách của sự bất thường, nó thách thức.

Trước một cái tôi như thế, người ta thường vội vàng kết tội nó phản trữ tình, phi thơ hay tầm thường hoá con người; nhà thơ bị ám ảnh tình dục triền miên nên đã làm bẩn thỉu chữ đến tận cùng [24]…Chúng tôi khoan chưa bàn tới vấn đề ngôn ngữ ở đây. Chỉ biết, nội dung này của cái tôi tất yếu phải tìm cách hoá thân trong một hình thức thể loại và ngôn ngữ như Trần Dần đã viết. Riêng về cái tôi, người đọc cần thấy, đó chính là hình ảnh con người khi bị đẩy tới cô đơn cực độ, va vào những thái cực mà kẻ thường không thể hình dung. Tiếng nói bị coi là lảm nhảm của nó chính là âm thanh bùng ra khi lòng náo động những gào kêu không tiếng. Và tình trạng của nó là hiện thực trong một thế giới mà giá trị bị đảo lộn, thân phận con người rẻ rúng, bị đẩy tới mức chỉ còn có thể làm chủ thân thể của chính mình. Từ mốc khởi đầu của cái tôi, Trần Dần đột ngột vẽ ra diện mạo của nó khi tước bỏ đến tận cùng bản thể. Vốn chỉ quen với cái phi ngã của thơ cổ, và bằng lòng với cái bản ngã của Thơ mới, người đọc khó lòng chấp nhận một cái tôi vô ngã. Vì tiếng nói của nó không đại diện cho ai cả. Vì nó đặt ra và trả lời những câu hỏi không ngờ, nghĩa là nó là một cái-tôi-chưa- biết! Cũng có nghĩa là với nó và qua nó, Trần Dần đã khảo sát hộ đông đảo chúng ta cái bản thể bị quên lãng của con người.

Trong lịch sử thơ Việt, ít cái tôi nào (dám và có khả năng) đẩy mình vào những tự thú hiện sinh như thế. Dường như hoài nghi, trăn trở hay sám hối đã trở thành ngưỡng mà một vài nhà thơ tiêu biểu cùng thời Trần Dần chạm tới rồi dừng lại.

Khép kín và đắm đuối suy tư

Giai đoạn cuối của đường thơ, cái tôi đắm đuối trong những diễn giải khác về đời sống. Đó là cái tôi của chiêm nghiệm, giác ngộ sau cuộc riết róng kiếm tìm bản ngã trong đời sống vô ngã, đã xác lập cho mình một vị thế tồn tại không còn những chông chênh. Nó thu về, tĩnh tại mà không yên ổn, chiêm nghiệm mà từ chối vẻ minh triết, lạnh lùng của một triết nhân, suy tư trên những vấn đề cơ bản của đời sống. Tổng kết đời mình, nó thấu hiểu mình là một cái tôi ngoại cỡ, nên kiêu hãnh đi liền hình phạt, bởi ngoại cỡ mà thành kẻ lạc loài “Sinh tôi ra…chẳng hợp grammar nào cả”. Nhìn về sự sống, nó sợ sống và chối từ bất tử, lựa chọn một số phận khác, một cách thế lao động và tồn tại khác. Nếu Dương Tường chọn ghi trên mộ chí: Tôi thuộc về phe nước mắt, thì Trần Dần tự xếp mình về phía nhân loại đèn mồ, tức những con người âm thầm sáng tạo trong bóng tối, chịu nhiều khổ nạn (chú ý chữ mồ). Phía bóng tối, có thể ban đầu do bị đẩy vào, nhưng không lâu sau, trở thành một chọn lựa. Bởi, chính trong bóng tối, người ta mới có dịp quan sát và hiểu được sân khấu cuộc đời, vị trí mà nhiều khi, người đang mải diễn trong ánh sáng không thể có: Ngọc nữ nô tù - ngọc nữ làm chi? tởm những nhân loại cờ - hoa - đèn - biển. Tôi yêu nhân loại đèn mồ .

Nhìn lại hành trình của cái tôi, có thể nhận thấy mấy điểm căn bản như sau: Trước những năm 60, Trần Dần đòi tự do, nhưng tự do là để biểu hiện cái tôi công dân, cái tôi quảng trường. Cái tôi đó có sự ảnh hưởng sâu sắc của Mayakovsky, thiên về những tuyên ngôn, lập thuyết, cái tôi cộng sản với niềm tin cách mạng xã hội song hành và đồng nhất với cách mạng thi ca. Chặng 2, bị tước bỏ không gian quảng trường, cái tôi ở vào cực điểm của cô đơn. Nổi loạn đẩy tới tự phủ định, cái tôi bản ngã trở thành vô ngã, thậm chí tiến tới một kiểu nhân vật đa căn cước. Điềm tĩnh suy tư là trạng thái cân bằng mà cuối cùng cái tôi đã đạt tới sau rất nhiều lần lột xác. Sự vận động đặc biệt này của cái tôi vừa mang ý nghĩa triết học về quá trình con người truy tìm bản thể, vừa có giá trị mỹ học khi làm phát lộ không ngừng đặc điểm của một cái tôi chưa biết trong văn học.

Trên đây là kết quả sự khảo sát về cái tôi Trần Dần trong cả một hành trình sáng tạo. Những đặc điểm này của cái tôi, tất nhiên, được hình thành và soi chiếu trên một hệ thống quan niệm nghệ thuật độc đáo của riêng ông, và biểu hiện bằng một kênh thẩm mỹ hoàn toàn khác lạ. Có điều kiện, chúng tôi sẽ trở lại với những vấn đề thú vị và phức tạp này. Vì rõ ràng, thơ Trần Dần, sau những cơn sốt kia, luôn đòi hỏi một thứ lao động dãi dàu của người nghiên cứu.