Tìm kiếm những nhà văn chiến thắng ở giải Booker trong danh sách một trăm tác giả có sách bán chạy ở nước Anh trong một thập kỉ vừa qua cũng từa tựa như là cố tìm những chi tiết hài hước trong một tiểu thuyết của Virginia Woolf vậy; nhưng vẫn có một trường hợp. Nằm giữa Andy McNab và Wilbur Smith, Ian McEwan đứng ở vị trí thứ 37, ông đã bán được hơn bốn triệu bản sách ở nước này trong 10 năm vừa qua.

Một tiểu thuyết gia nghiêm túc luôn bận tâm với những vấn đề của thời đại và được giới phê bình ngưỡng mộ, đồng thời cũng được đông đảo độc giả đại chúng biết đến một cách rộng rãi: ông chắc hẳn đã trở thành một hình tượng của công chúng. Nhiều tờ báo đã nhắc đến McEwan như một nhân vật nổi tiếng mà độc giả của họ sẽ hứng thú với các tin đồn về ông. Các nhà chính trị lợi dụng ông: Năm 2007, David Cameron đã sắp xếp để chụp ảnh cho tờ Tube với cuốn tiểu thuyết ngắn On the Chesil Beach của McEwan. Tôi cũng rất muốn được biết chuyện gì sẽ xảy ra nếu và khi nào Cameron đọc xong cuốn sách đó; nếu câu chuyện đáng nhớ về Edward và Florence và đêm tân hôn bi kịch của họ không làm ông ta rơi nước mắt, vậy thì mọi lời tuyên bố rằng mình là một người đàn ông đầy tình thương trắc ẩn của ông ta đều dối trá cả.

Tác phẩm của McEwan không phải lúc nào cũng phổ biến hay thực sự thân thiện với các chính trị gia. Năm 1979, Margaret Thatcher đã từng nói, nếu vạn nhất để mình chụp ảnh với một cuốn sách trên tờ Tube, bà thấy thú nhận rằng mình có một niềm ham thích bí mật với nhóm nhạc Sex Pistols còn hơn là chọn một quyển của McEwan. Những tác phẩm thuở ban đầu của ông, bao gồm tập truyện ngắn First Love, Last Rites (1975) và In Between the Sheets (1978), và tiểu thuyết The Cement Garden (1978) về loạn luân, thủ dâm, thiến xẻo nghiệp dư, những cô lùn đồng tính, và một người đàn ông phải lòng một con mannequin. Sự thủ dâm và thể xác thường được yêu thích miêu tả một cách nhấn mạnh. Tác phẩm này đã đem đến cho tác giả của nó biệt hiệu là ‘Ian Kinh tởm’.

Từ khi còn chưa được công chúng biết đến một cách rộng rãi, McEwan đã được giới phê bình tán thưởng là một tài năng trẻ kiệt xuất, ông và Martin Amis được xưng tụng là những nhà văn Anh trẻ quan trọng nhất đang sáng tác. Nhà thơ James Fenton nhớ lại: “Nếu bạn còn trẻ, đọc một cuốn sách, phải lòng một cô gái và không hạnh phúc vì điều ấy, có lẽ bạn đang đọc một câu chuyện của Ian McEwan đấy.”

Khi tham gia khoá học sáng tác sắp-nổi-tiếng của Malcolm Bradbury ở trường đại học East Anglia – McEwan là sinh viên đầu tiên và đôi khi là duy nhất – McEwan đã được các tác phẩm của Philip Roth và William Burroughs khởi phát để đem đến thứ mà ông gọi là ‘một kiểu màu mè rực rỡ’ cho thế giới tiểu thuyết Anh vốn ‘ảm đạm và xám xịt’, bị chi phối bởi những tiểu thuyết gia trung tuổi, tài năng trung bình như Kingsley Amis hay Angus Wilson.

Nguyên do sự chống lại của Ian McEwan với phái bảo thủ có lẽ được phản ảnh trong câu chuyện sáng tác trong thời kỳ đầu của ông Psychopolis, kể về một người thổi sáo nghiệp dư vật vã với một đoạn của Bách: “thứ âm nhạc ấy thật ngớ ngẩn trong tính hợp lý của nó… Cái khuynh hướng trốn chạy cầu kỳ ấy, chẳng khác nào ô chữ có sẵn câu trả lời rồi, tôi không thể chơi tiếp được nữa.”

Năm tháng qua đi, tuy thế, tầm quan trọng của ‘lý trí’ đã trở thành một trong những chủ đề chính của McEwan; ông là một người cổ suý thuyết duy lý nồng nhiệt đến nỗi ông khiến cho Richard Dawkins (Nhà động vật học, tác giả cuốn Gen Ích kỉ) như một kẻ theo thuyết bất khả tri khi so sánh với mình. Trong sách của ông thường có những nhân vật chính phải đối mặt với những kẻ điên rồ nguy hiểm. Trong Enduring Love (1997), một tác giả khoa học bị một tín đồ Thiên chúa sùng đạo tin rằng Chúa đã sắp đặt cho họ ở bên nhau bám đuôi. Trong Saturday (2005), một bác sĩ phẫu thuật thành công, Henry Perowne, đã đặt cả nhà mình vào tình trạng nguy hiểm khi vô tình làm cáu tiết một tên hung đồ tên là Baxter.

Ngày nay, ý niệm rằng bạo lực có thể bất lình lình hiện diện trong những cuộc đời bình thường nhất gây ấn tượng đặc biệt sâu sắc đối với chúng ta. Bản thân tác giả đã viết: một chút hoặc rất sâu bên dưới bề mặt của cuộc chạm trán với Baxter [ của Perowne] là tiếng vọng của sự đối kháng giữa một bên là phương Tây giàu có, thoả mãn, tiện nghi với một nhóm điên cuồng của một trong những tôn giáo chính của thế giới.”

Khả năng xối thẳng vào những nỗi sợ hiện tại của chúng ta có lẽ phần nào giải thích được sự phổ biến của McEwan, nhưng còn những nhân tố hiển nhiên hơn nữa. Gạt ra ngoài cái mà ông gọi là “bàn tay chết chóc của chủ nghĩa hiện đại”, ông tin rằng tiểu thuyết là để kể các câu chuyện, có cốt truyện chặt chẽ và hấp dẫn. Ông thích làm độc giả ngạc nhiên. Bắt đầu đọc một câu văn của McEwan thường không khác gì đặt hẹn giờ một quả bom, những điều bạn mong đợi sẽ chợt đảo ngược khi bạn đọc đến dấu chấm kết cùng. Và thi thoảng, ông cấu trúc toàn bộ cuốn tiểu thuyết theo cách như vậy: phần kết của Atonement (2001) là một cú sốc ngang với nổ bom nguyên tử, hai trang cuối cùng đã hoàn toàn thay đổi những gì độc giả hiểu về mọi thứ đã xảy ra trước nó.

Văn của ông được chau chuốt một cách cẩn thận nhưng không phải thứ được ‘thiết kế’ để thưởng thức theo cách mà một vài nhà văn đương đại có ý thức về bản thân mình hơn ông viết; thi thoảng ông vẫn để cho qua một câu mà Amis hay Julian Barnes thà mổ bụng tự sát còn hơn là để cho nó được in ra dưới tên của họ. Ông hấp dẫn những độc giả muốn nhiều vấn đề và ít chất nghệ trong văn chương. Cùng một lý do ấy, những cuốn sách của ông đặc biệt rất hấp dẫn các nhà làm phim; hầu như tất cả các tiểu thuyết của ông đều được chuyển thể thành phim điện ảnh và truyền hình, đáng chú ý nhất phải kể đến Atonement, bộ phim đã được đạo diễn Joe Wright chuyển thể thành một bộ phim gây sững sờ xứng đáng với cuốn tiểu thuyết gốc.

Khả năng hiểu và miêu tả con người của McEwan đang trưởng thành dần. Cuốn tiểu thuyết tiếp sau của ông, Solar, về một nhà khoa học lỗi lạc nghiên cứu sự biến đổi khí hậu và có vẻ nhưng không đi theo dòng chính thống là trái đất đang nóng lên. Với chủ đề u ám ấy – rằng hành tinh đang rơi vào tình trạng khủng hoảng trừ phi bản tính của con người có tiến bộ - Solar có thể sẽ là cuốn sách đen tối nhất của ông.