Phòng lớn của Cà phê thứ Bảy sáng 26-12 chật ních người, phải kê thêm ghế một số ghế xếp và ghế quầy bar. Thật ngạc nhiên khi biết trung tâm của buổi nói chuyện là một ông lão trạc bảy mươi tuổi vóc dáng cao lớn và thô mộc.

“Lâu lắm rồi tôi mới nói chuyện với một nhóm người đông thế này...”

“Văn kỳ thanh...”, nhiều độc giả đã đọc hết từ những Lịch sử nội chiến; Thần, Người, Đất Việt, đến Những bài dã sử Việt ... nhưng hẳn chưa hề biết mặt nhà viết sử Tạ Chí Đại Trường. Nhiều người vẫn đinh ninh ông là một giáo sư đại học hay làm việc tại một viện nghiên cứu KHXH nào đó.

Ông vừa về nước được một thời gian ngắn.

“Khi tôi vừa bước chân vào đại học Văn khoa Sài gòn năm 1964 thì anh Trường đã hoàn thành luận văn cao học, là cấp học cao nhất của trường lúc bấy giờ. Với anh, tôi luôn coi là một bậc đàn anh...”, dịch giả Bùi Văn Nam Sơn, người chủ trì buổi nói chuyện giới thiệu.

Sinh tại Khánh Hòa, Tạ Chí Đại Trường theo học và nghiên cứu sử tại đại học Văn khoa Sài gòn dưới sự bảo trợ của các giáo sư đáng kính như Nguyễn Khắc Kham, Nguyễn Thế Anh. Một khoảng thời gian yên bình khá ngắn ngủi, trước khi bị động viên quân dịch.

“Lịch sử nội chiến ư? Nó là cuốn dở nhất của tôi! Lúc đó là một anh học trò, làm theo những gì được dạy ở trường. Những chính kiến của mình, mình không dám đưa ra hết mà phải để dưới chú thích...”, Tạ Chí Đại Trường tươi cười bắt đầu buổi nói chuyện bằng cách trả lời về cuốn sách được coi là nổi tiếng nhất của mình.

Sau năm 1975, Tạ Chí Đại Trường đi học tập một thời gian, từ năm 1994 ông định cư tại Hoa Kỳ và như phần đông những người Việt thuộc thế hệ đầu tiên, ông phải lăn vào cuộc mưu sinh mới vất vả và bỡ ngỡ, với những công việc không liên quan gì tới sở học của mình.

Một vài độc giả quan tâm đều không hiểu ông lấy đâu ra thời gian, sức lực và cảm hứng để cho ra đều đặn các tác phẩm đề cập đến nhiều lĩnh vực của sử học như vậy. Trong số đó cuốn Những bài dã sử Việt tập hợp những bài viết trong nước từ cuối những năm 80, in số lượng ít tại Hoa Kỳ năm 1996 nhờ số tiền của hội Médicins du Vietnam tặng và mới đây được xuất bản lần đầu trong nước.

“Một quan điểm nghiên cứu lịch sử mang tính finaliste trong triết thuyết là của tôn giáo, chứ không phải của khoa học”, Tạ Chí Đại Trường dẫn lại ý của A. Comte khi nói có người nêu ý kiến cho rằng ông là người tiền phong trong việc đặt lại những vấn đề tưởng đã chung quyết rồi, “nhiều nhân vật lịch sử được đẩy lên mức thần thánh, cao quá đến mức giờ đây không chấp nhận những chuyện bình thường ở họ”.

Chậm rãi và khẽ khàng, Tạ Chí Đại Trường dẫn dắt cả buổi nói chuyện đi qua các nội dung chính và cả những điều không có trong sách. Người nghe thú vị với những phát hiện nho nhỏ của ông, những phát hiện đã xới lại nhiều điều tưởng đã chung quyết bấy lâu, như vấn đề khuôn tiền đá núi Voi, chủ nhân đồng tiền An Pháp, hay thời điểm xuất hiện bản gốc Giáp ngọ niên bình nam đồ... Khán phòng sôi nổi hẳn lên khi ông nói đến các chuyên khảo tưởng chừng xa với với sử học: yếu tố sex trong các triều đại, nguồn gốc vài bài thơ Hồ Xuân Hương hay việc hoàn nguyên câu chửi dân gian về đám quan lại đương thời trong vụ xử quan thiếu sư Mạc Hiển Tích tư thông thái hậu...