Ngày 11-01-2012, tại Trung tâm Văn hóa Pháp L’Espace đã diễn ra buổi tọa đàm về Phạm Quỳnh và tác phẩm Hoa Đường tùy bút do công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam phối hợp cùng Trung tâm Văn hóa Pháp tại Hà Nội tổ chức. Thành phần diễn giả gồm có nhạc sĩ Phạm Tuyên, PGS. TS. Trần Ngọc Vương và nhà nghiên cứu văn học Cao Việt Dũng.

Là M.C của chương trình, đồng thời là người phát biểu mở đầu, nhà nghiên cứu văn học Cao Việt Dũng giới thiệu sơ qua về tiểu sử và một số tác phẩm của Phạm Quỳnh, trong đó nhấn mạnh rằng tạp chí Nam Phong mà Phạm Quỳnh là chủ bút chính là công trình nổi tiếng nhất và cũng có giá trị quan trọng hàng đầu trong khoảng ba thập niên đầu thế kỷ XX. Đồng thời, anh giới thiệu sơ qua về cuốn sách Hoa Đường tùy bút. 11 bài tản văn và 51 bản dịch thơ Đỗ Phủ, tất cả nằm trong tập di cảo Hoa Đường tùy bút được Phạm Quỳnh viết khi rút lui khỏi chốn quan trường về ở ẩn tại biệt thự Hoa Đường, Huế.

Phần phát biểu thứ hai là của nhạc sĩ Phạm Tuyên, con trai Phạm Quỳnh. Trước tiên ông cảm ơn Nhã Nam và NXB Hội nhà văn đã có công biên tập và giới thiệu cuốn sách này tới đông đảo độc giả. Ông chia sẻ về công trình nổi tiếng nhất của cha mình: tạp chí Nam Phong. Lúc sinh thời, nhiều nhà văn, nhà thơ như Xuân Diệu, Huy Cận, Thanh Tịnh đã chia sẻ với ông rằng: tạp chí Nam Phong là sách gối đầu giường của thế hệ họ. Điều đó chứng tỏ tầm quan trọng và sức ảnh hưởng của tạp chí này tới thế hệ trẻ hồi đó.

Nói về Hoa Đường tùy bút, nhạc sĩ Phạm Tuyên nhận xét, tập di cảo của Phạm Quỳnh được viết sau khi cha ông rút lui về ở ẩn mang theo bao nỗi trăn trở: “Tôi sinh ra ở buổi giao thời, người Pháp cho tôi là lợi dụng người Pháp để chống lại chính họ, còn người Việt lại coi là tay sai của Pháp.”

Hoa Đường tùy bút được cha ông viết trên giấy học trò, nghĩ đến đâu viết đến đó. Ông không chỉ viết mà còn dịch thơ Đỗ Phủ, và, những bài viết này ông chỉ gửi riêng cho thi sĩ Đông Hồ (thuộc Hà Tiên cũ), đây là cộng tác viên của tạp chí Nam Phong và là người hăng hái đấu tranh bảo vệ tiếng Việt. Ông Đông Hồ coi những bài viết đó như bảo vật và gìn giữ cẩn thận cho đến tận lúc mất. Sau khi ông Đông Hồ mất, vợ ông là bà Mộng Tuyết đã tìm gia đình để trả lại và trao cho chị gái nhạc sĩ Phạm Tuyên, rồi sau khi bà mất, nó được trao lại cho em trai nhạc sĩ.

Nhạc sĩ cho rằng khi tạp chí Nam Phong được in lại đầy đủ 210 số, gia đình ông cảm thấy đó đã là một điều vô cùng ý nghĩa, nhưng với Hoa Đường tùy bút lần này, đó quả thực là điều có một không hai, vì đã có một thời, đây bị coi là tài liệu phản động. Ông chia sẻ rằng điều ý nghĩa nhất là các tác phẩm của Phạm Quỳnh đều do người ngoài gia đình giới thiệu với các nhà xuất bản, điều đó thể hiện sự đánh giá khách quan, sự đánh giá của nhân dân trái ngược với sự đánh giá của lịch sử.

Hiện nay, có rất nhiều đề tài thạc sĩ, tiến sĩ chọn nghiên cứu về tạp chí Nam Phong và Phạm Quỳnh, và cũng có nhiều nhà nghiên cứu công khai lên tiếng về những đánh giá sai lầm trong quá khứ về Phạm Quỳnh. Những điều này, đối với ông và gia đình, thực sự vô cùng có ý nghĩa và cảm động. Ông mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các nhà nghiên cứu.

PGS TS Trần Ngọc Vương, một người nghiên cứu về văn học cổ là người phát biểu cuối cùng. Đây là năm thứ 36 ông tiếp cận nghiên cứu về Phạm Quỳnh, kể từ khi viết luận văn tốt nghiệp đại học năm 1976 về Tản Đà. Cho dù khi đó, những tiếp cận về Phạm Quỳnh chủ yếu là qua mối quan hệ giữa Phạm Quỳnh và Tản Đà, một mối quan hệ nhiều chiều.

Ông cho biết Phạm Quỳnh là một người có thiên chất đặc biệt về ngoại ngữ. Ông xuất hiện trên văn đàn rất sớm, từ năm 25 tuổi, khi được giao làm chủ bút tạp chí Nam Phong, tờ tạp chí viết trên ba thứ tiếng: Hán, Việt, Pháp. Với tiêu chí “Điều hòa tân cựu, thổ nạp Âu Á”, suốt 17 năm làm tạp chí Nam Phong, việc lớn nhất Phạm Quỳnh làm được là kết nối hai nền văn hóa, và giới thiệu giúp người Việt làm quen với nhiều lĩnh vực mới như triết học…

Phạm Quỳnh làm báo 17 năm và làm quan 13 năm. Sau khi Nhật đảo chính Pháp, ông rút lui khỏi chính trường và chết oan nghiệt. Trong chính sử, không hề có trang nào viết về tội trạng cụ thể của Phạm Quỳnh. Phạm Quỳnh là một nhân vật có uy tín và ảnh hưởng lớn, nhưng chính sự tùy tiện của chính quyền địa phương đã giết chết Phạm Quỳnh. Ông cho rằng đã đến lúc phải nghiên cứu lại từng biến cố trong cuộc đời của Phạm Quỳnh, cũng như nhiều nhân vật khác, để trả lại cho họ cái họ đã có, dù là công hay tội. Phải sòng phẳng với quá khứ.

Về Hoa Đường tùy bút, ông cho rằng ngoài giá trị về văn bản, tác phẩm còn nhiều giá trị về văn hóa và chính trị. Theo ông, phần dịch thơ Đỗ Phủ, tuy về mặt ý nghĩa rất hoàn chỉnh, nhưng phần thơ lại chưa được hoàn hảo. Nhưng điều khiến người ta suy nghĩ là: hà cớ gì Phạm Quỳnh lại chọn dịch thơ Đỗ Phủ, và lại chọn đúng 51 bài thơ này?

Về phần mình, GS. Phạm Vĩnh Cư cho rằng cuộc đời Phạm Quỳnh là một bi kịch của lịch sử. Phải hiểu được tinh thần Phạm Quỳnh thì mới có thể hiểu được các nhân vật ở thế hệ ấy. Ông cho rằng đã đến lúc phải đào sâu nghiên cứu, phải xem xét những đánh giá của lịch sử. Ông hy vọng lớp các nhà nghiên cứu trẻ hơn sẽ làm tốt điều này.

GS. Trần Đình Sử bày tỏ mong muốn các tư liệu về Phạm Quỳnh sẽ được phổ cập hơn tới các nhà nghiên cứu. Sống trong thời mọi thứ đều bị chính trị hóa, Phạm Quỳnh lại là con người đứng giữa văn hóa và chính trị nên không thể tránh được đã có những điều đánh giá sai lầm về ông. Vì vậy, rất cần thêm các nghiên cứu để có thể đánh giá lại về Phạm Quỳnh. Ý kiến này cũng nhận được sự đồng tình của nhiều nhà nghiên cứu khác.

Kết thúc buổi tọa đàm, nhà nghiên cứu Cao Việt Dũng nói thêm một số điểm về Hoa Đường tùy bút. Tuyển tập chỉ gồm 11 bài viết rất ngắn, theo phong cách phóng khoáng. Anh đánh giá đây là sự trở lại với văn chương của Phạm Quỳnh, nhưng đó là sự trở lại bằng sở đoản chứ không phải sở trường. Ở Hoa Đường tùy bút, đã có một sự thay đổi rất lớn với một Phạm Quỳnh trước đây.

Hoàng Nhụy