VỀ CÁI CHẾT CỦA VADINHO, 
NGƯỜI CHỒNG ĐẦU TIÊN CỦA DONA FLOR, ĐÊM VIẾNG VÀ LỄ AN TÁNG ANH

(Theo tiếng đàn cavaquinho

của tay ghi ta điêu luyện

Carlinhos Mascarenhas.)

TRƯỜNG NGHỆ THUẬT ẨM THỰC VÀ HƯƠNG VỊ

Phải mời khách món gì trong đêm viếng trước ngày tang lễ?

(Dona Flor trả lời câu hỏi của một học sinh.)

Cho dù đó là ngày tang gia bối rối, buồn bã khóc lóc thì cũng không thể để khách tới viếng phải nhịn đói nhịn khát. Nếu bà chủ nhà, đang nức nở nghẹn ngào và sắp ngất xỉu, ngập chìm trong đau đớn, hay chính là người nằm chết trong áo quan, không thể lo được, thì bà con hay bạn bè phải đứng ra lo liệu, vì không thể để những người khách khổ sở đến đây viếng thăm vì tình nghĩa phải nhịn đói nhịn khát suốt đêm; chưa kể lúc mùa đông giá rét hay tiết trời lạnh lẽo.

Để cho đêm tang lễ được nhộn nhịp và thật sự tôn kính người đã khuất, chủ nhân của đêm đó, làm cho linh hồn anh được nhẹ nhàng trong đêm đầu tiên và đang rất bối rối trong cõi chết của anh, phải thật chu đáo, chăm chút về cả tinh thần lẫn đồ ăn thức uống.

Lúc nào mời và mời món gì?

Lúc nào ư? Đơn giản thôi: suốt cả đêm, từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc. Cà phê thì dĩ nhiên là cần thiết vào bất cứ lúc nào, rót vào những tách nhỏ. Còn bữa sáng đầy đủ cả sữa, bánh mì, bơ, pho mát, bánh bích quy, vài cái bánh sắn, vài lát bánh ngũ cốc kèm trứng đặt trên đĩa thì chỉ cần dọn vào buổi sáng và cho những người đã thức suốt đêm.

Quan trọng nhất là luôn luôn phải có nước sôi trong bình để pha cà phê, vì lúc nào cũng có người đến viếng. Thêm cả bánh nướng, bích quy kèm vớicafezinho. Thi thoảng mang ra vài món khai vị như bánh kẹp pho mát, giăm bông, giò, những thứ đơn giản, thể hiện sự tế nhị trước người đã khuất.

Nhưng nếu đêm tang lễ của gia đình ở tầng lớp cao, sau đêm này tiền viếng cứ là dồi dào, thì đương nhiên phải có tách sô cô la thật đặc và thật nóng vào lúc nửa đêm, hay bát xúp gà mỡ màng. Sau cùng là cá tuyết viên, các món rán, các loại bánh kẹo, đồ ăn vặt, hoa quả khô.

Về đồ uống thì nếu đó là gia đình khá giả, ngoài cà phê, còn có bia hay rượu vang, chỉ một ly thôi và chỉ để uống kèm xúp gà và các món rán. Tuyệt đối không dùng sâm panh, như thế không hợp cảnh cho lắm.

Trong mọi trường hợp, dù là đêm viếng ở nhà giàu hay nhà nghèo, bắt buộc và cần thiết, đều phải có rượu cachaça nổi tiếng. Có thể thiếu gì cũng được, kể cả cà phê, nhưng rượu đó thì không thể thiếu. Không có chất trợ lực ấy, đêm viếng sẽ mất hết giá trị. Đêm viếng không có rượu tức là thiếu tôn trọng đối với người đã khuất, là vô tình, là ác nghiệt.

1

Vadinho, người chồng đầu tiên của dona Flor, chết vào một sáng Chủ nhật trong vũ hội hóa trang, khi anh đang hóa trang thành cô gái Bahia nhảy điệu samba trong nhóm người ở giữa nơi náo nhiệt nhất trên quảng trường Mùng Hai tháng Bảy, cách nhà không bao xa. Anh ta không phải là thành viên của nhóm này, chỉ vừa đến nhập hội cùng bốn người bạn nữa, cũng hóa trang thành những cô gái Bahia như anh ta, họ vừa ra khỏi quán bar Cabeça nơi rượu whisky được rót thừa mứa nhờ tính hào phóng của một tay Moysés Alves nào đó, chủ đồn điền ca cao giàu có và hoang tàn.

    Nhóm người đang đi theo một ban nhạc ghi ta và sáo, tuy nhỏ nhưng rất điêu luyện; chơi cavaquinho, chiếc đàn chỉ có bốn dây, là tay Carlinhos Mascarenhas mảnh khảnh rất được hoan nghênh ở các nhà chứa, ái chà! tay chơi ghi ta tuyệt trần! Các cậu trai trẻ ăn mặc kiểu Di gan, còn các cô gái mặc kiểu thôn nữ Hungary hoặc Rumani; nhưng không bao giờ các cô gái Hungary, Rumani, kể cả Bungari hay Slovakia đi nữa, lại uốn lượn hông được như các cô đây, những cô nàng lai đen điệu đàng đang thì xuân sắc.

    Vadinho hăng hái nhất trong bọn, trông thấy đám người kia xuất hiện ở góc phố và nghe thấy tiếng đàn điệu nghệ của Mascarenhas gầy giơ xương trên chiếc ghi ta nhỏ nhắn tuyệt vời nên tiến nhanh về phía họ, đứng trước cô nàng Rumani sặc sỡ, cao lớn, đồ sộ như một nhà thờ - và đó là nhà thờ São Francisco, vì người nàng phủ đầy trang kim màu vàng chói - anh ta kêu lên:

- Ta đây, hỡi em gái Nga của Tororó....

Gã Di gan Mascarenhas cũng hột cườm đầy người, khuyên tai sáng lóa lủng lẳng, cần mẫn chơi làm cây đàn mỗi lúc một rung lên. Sáo và ghi ta rền rĩ, Vadinho lao vào điệu samba vô cùng hưng phấn, đặc trưng tính cách của anh ta trong mọi việc anh ta làm, chỉ trừ khi làm việc. Anh ta xoay tròn giữa nhóm người, giậm chân trước cô nàng lai đen, tiến về phía cô trong tư thế uốn lượn tuyệt đẹp, rồi đột nhiên, anh ta thở ra những tiếng khàn khàn trong họng, bước chân lảo đảo, nghiêng người sang một bên rồi lăn ra đất, sùi bọt mép màu vàng vàng, cái chết mới vừa nhếch mép không xóa được hết nụ cười mãn nguyện trên môi anh, con người quen bỡn cợt.

Bạn bè anh ta cho đó là do ảnh hưởng của cachaça chứ không phải tại whisky mà fazendeiro đãi lúc trước: bốn hay năm ly whisky không đủ làm quỵ một bợm rượu đẳng cấp như Vadinho; có lẽ tất cả số rượu cachaça tích tụ từ hôm trước đến trưa nay, lúc họ chính thức khai mạc lễ hội hóa trang ở quán bar Triunfo trên quảng trường Thành phố, tất cả đã đột ngột bốc lên đầu và quật anh ta lịm xuống. Thế nhưng cô nàng lai đen cao lớn thì không nhầm: là y tá, cô đã quen với cái chết mà cô vẫn gặp hằng ngày ở bệnh viện. Dĩ nhiên là không thân thiết đến mức xoa rốn, liếc mắt và nhảy samba với nó. Cô cúi xuống nhìn Vadinho, đặt tay lên cổ anh, rùng mình, cảm thấy một luồng hơi lạnh chạy qua bụng và sống lưng.

- Anh ta chết rồi, lạy Chúa!

Nhiều người khác cũng muốn chạm vào người chàng trai trẻ, xem mạch, nâng mái tóc vàng, cố gắng nghe nhịp tim anh đập. Nhưng họ không thấy gì, chẳng làm gì được nữa, Vadinho đã từ bỏ vũ hội Bahia mãi mãi.

2

Thế là đám người rồi cả phố ồn ào náo loạn, lây sang cả các phố lân cận, sự bối rối làm xúc động cả những anh hề của lễ hội - và nổi nhất là cô nàng Annette tai tiếng, cô giáo dạy cấp một nhỏ nhắn, mơ mộng và mắc chứng cuồng, lợi dụng cơ hội để lên cơn điên, thét ra những tiếng chói tai và giả bộ bất tỉnh nhân sự. Cô ta làm vậy là để thu hút sự chú ý của anh chàng Carlinhos Mascarenhas uể oải mà cô ả õng ẹo dễ ngất đang theo đuổi - chính cô cũng tự nhận là mình quá nhạy cảm, thường xù hết cả lông lên như mèo cái khi nghe anh ta gảy đàn. Giờ đây, cây đàn đã lặng tiếng, lủng lẳng vô dụng trên tay chàng nghệ sĩ, như thể Vadinho đã mang theo mình những hợp âm cuối cùng của nó sang thế giới bên kia.

Người ta đổ về từ mọi phía, tin lan đi nhanh chóng ra những vùng lân cận, tới tận São Pedro, đại lộ Sete, đến Campo Grande, thu hút những kẻ tò mò. Một nhóm người đã tụ tập xung quanh xác chết và bàn tán. Một bác sĩ ở Sodré được triệu tới, còn một viên cảnh sát thì lôi còi ra và thổi liên tục như muốn thông báo cho cả thành phố, cả lễ hội, rằng Vadinho đã ra đi.

- Đúng là Vadinho đấy, khổ thân! một người đeo mặt nạ tất dài đã mất hết vẻ hoạt bát, nhận ra anh. Tất cả đều nhận ra người nằm đó, khá nổi tiếng với tính cách vui vẻ ồn ào, bộ ria mép ngắn, kẻ vô dụng ngạo nghễ, rất được yêu thích ở những chốn rượu chè, cờ bạc, giải trí. Hơn nữa, chỗ này rất gần nhà anh, bất cứ ai cũng đều nhận ra anh.

Một người khác khoác miếng giẻ lau, đội cái đầu gấu to tướng, len qua đám đông đặc kín, lại gần được và nhìn. Rồi anh ta giật phắt mặt nạ, để lộ nét mặt thương cảm, bộ ria mép xệ xuống và cái đầu hói, và thì thầm:

- Vadinho, bạn ơi, người ta làm gì cậu thế này?

- Có chuyện gì với anh ấy vậy, làm sao mà anh ấy chết? người ta hỏi nhau, rồi ai đó trả lời:

- Tại rượu cachaça đấy - lời giải thích quá dễ dàng cho một cái chết đột ngột đến như vậy. Đến lượt mình, một cụ bà lưng còng cũng dừng lại, nhìn liếc qua, thương xót:

- Còn trẻ quá, sao lại chết sớm thế nhỉ?

Người ta cứ hỏi và trả lời như vậy, trong lúc bác sĩ cố áp tai lên ngực Vadinho kiểm tra lần cuối nhưng chỉ uổng công.

- Cậu ấy đang nhảy samba rất hăng say, thế rồi bất ngờ ngã xuống, chết ngay, một trong bốn người bạn đi cùng Vadinho giải thích, anh này chắc từ giờ cạch rượu cachaça tới già, anh ta bỗng nhiên nói năng dè dặt và xúc động, lóng ngóng trong trang phục của cô gái Bahia, đôi má đỏ rực màu son, hai mắt tô những viền to tròn bằng chì đen.

Việc hóa trang thành những cô gái Bahia chẳng làm ai hiểu sai về năm chàng trai rõ ràng đều rất tráng kiện này. Họ xuất hiện trong trang phục của các cô gái Bahia chỉ để đùa vui, làm trò hề, trò trẻ con, chứ không phải vì tính tình ẻo lả hay giới tính có vấn đề. Ơn Chúa, không ai trong số họ là người đồng tính luyến ái. Thậm chí Vadinho còn giắt vào chiếc váy hồ bột trắng một củ sắn to, hễ bước đi là nó làm tung váy lên, để lộ chiến lợi phẩm ngoại cỡ và thô tục, làm các bà các cô phải quay mặt giấu tiếng cười, vẻ ngượng ngập tinh quái. Giờ đây cái rễ cây nằm chỏng chơ trên cái đùi trần và không khiến ai còn có thể cười được nữa. Một người bạn tiến đến gần, gỡ nó ra khỏi thắt lưng Vadinho. Người đã khuất không vì thế mà trở nên chỉnh tề, ý nhị hơn; đó là một người chết trong vũ hội hóa trang và anh ta không có một dấu vết súng đạn nào, không dao đâm khiến máu chảy tràn trên ngực, những thứ có lẽ sẽ chuộc tội cho cái vẻ bề ngoài lố lăng của anh.

Dona Flor đến gần như cùng lúc với cảnh sát, đi trước cô đương nhiên là dona Norma làm công tác chỉ đạo và mở đường. Khi cô xuất hiện ở góc quảng trường trong vòng tay nâng đỡ của các bà, các chị hàng xóm, mọi người đều đoán ra cô là góa phụ, vì cô vừa đi vừa rên rỉ, thở dài, không kìm nén cả những tiếng nức nở, khóc lóc than vãn. Hơn nữa, trên người cô vẫn khoác cái váy mặc trong nhà cũ kỹ thường dùng khi làm việc nội trợ, chân đi đôi giày păng túp cũ mèm và còn chưa chải tóc. Thế mà trông cô vẫn xinh đẹp, ưa nhìn: nhỏ nhắn và tròn trịa, mập mạp mà không phì, nước da màu đồng hun, mái tóc mượt đen óng như có sắc xanh, đôi mắt nhìn dịu dàng và đôi môi mọng hé mở để lộ hàm răng trắng muốt. Rất ngon, như lời của chính Vadinho vẫn thường định nghĩa về cô trong những ngày họ sống âu yếm bên nhau, có thể hiếm hoi nhưng không thể nào quên. Chắc chắn, người ta biết mà, vì đặc thù nghề nấu nướng của vợ mình nên trong những khoảnh khắc âu yếm đó, Vadinho gọi cô là “bánh ngô non của anh”, là “kẹo giòn thơm của anh” hay “con gà mái mũm mĩm của anh”, và những so sánh đầy tính ẩm thực như thế cũng phần nào đúng với nét quyến rũ nhục cảm tự nhiên ở dona Flor, ẩn giấu sau vẻ ngoài trầm tĩnh và nhu mì. Vadinho biết rõ những điểm yếu của cô và phô bày hết chúng ra, nỗi âu lo kìm nén bằng sự rụt rè, cái ham muốn chừng mực có thể biến thành mãnh liệt và thậm chí lẳng lơ được thể hiện khi ở trên giường. Khi Vadinho đang hứng khởi thì không ai có thể quyến rũ hơn anh ta và không một người đàn bà nào kháng cự lại được. Dona Flor chưa bao giờ cưỡng lại được vẻ quyến rũ của anh ta, ngay cả khi cô quyết tâm thế, lòng đầy những phẫn uất và hằn học còn mới nguyên. Bởi đã biết bao nhiêu lần cô buộc được lòng mình ghét cay ghét đắng anh ta và nguyền rủa cái ngày cuộc đời cô bị buộc vào gã phóng đãng đó.

Thế nhưng, trước cái chết bất ngờ của Vadinho, dona Flor lòng đầy lo âu, bước đi loạng choạng, đầu óc trống rỗng, không còn nhớ nổi điều gì, kể cả những giây phút vui sướng hạnh phúc, còn những ngày tháng khổ sở vì lo lắng và cô đơn lại càng không, cứ như thể khi chết, chồng cô đã vứt bỏ được hết mọi thói xấu xa hoặc chưa bao giờ như vậy trong suốt “quãng thời gian ngắn ngủi trên cõi trần gian ngập tràn nước mắt”.

- Quãng thời gian anh ấy sống trên cõi trần gian ngập tràn nước mắt thật là ngắn ngủi! kiểu cách và luống cuống, giáo sư Epaminondas Souza Pinto đáng kính, như để chào hỏi, thốt lên lên lời chia buồn với góa phụ khi cô còn chưa kịp đến gần xác chồng. Cũng là giáo sư và trong chừng mực nào đó cũng đáng kính, dona Gisa cố ghìm sự vội vã của người đồng nghiệp cùng tiếng cười của mình. Dù đúng là quãng thời gian lướt qua cõi đời này của Vadinho quá ngắn ngủi - vì anh ta vừa mới tròn ba mươi mốt tuổi - nhưng dona Gisa biết rõ đối với anh ta, thế giới này chẳng hề là cõi trần gian ngập tràn nước mắt, mà là một chuỗi những trò đùa cợt, gian lận, dối trá và tội lỗi. Một vài trò trong số đó rối tinh rồi thất bại chắc chắn đã khiến trái tim anh ta phải chịu những thử thách nặng nề, lo sợ, giật mình thon thót: nợ nần phải trả, hối phiếu vẫn còn chiết khấu, những người bảo lãnh kỳ phiếu cần thuyết phục, những kỳ hạn không thể kéo dài thêm, những tờ chứng thư và luật sư, ngân hàng và những kẻ cho vay nặng lãi, những khuôn mặt thờ ơ, bạn bè tránh mặt, chưa kể đến những đau đớn thể xác và tinh thần của dona Flor. Vì, dona Gisa nhận xét, bằng vốn từ Bồ Đào Nha tối nghĩa của mình - cô ta hình như là gốc Bắc Mỹ, đã nhập quốc tịch Braxin và tự thấy mình rất Braxin, nhưng cái ngôn ngữ quỷ quái này, ôi! cô ta không thể nào kiểm soát nổi, dona Gisa nhận xét, nếu có nước mắt chảy suốt trong quãng đời ngắn ngủi của Vadinho thì đó là nước mắt của dona Flor, rất nhiều, đến mức đủ cho cả hai người.

Trước cái chết đột ngột như vậy, dona Gisa chỉ nghĩ tới Vadinho với sự luyến tiếc: dù sao anh cũng tốt với cô; anh là người có phần tử tế và hấp dẫn. Nhưng đó không phải là lý do, không phải vì anh ta nằm xuống đây, trên quảng trường Mùng Hai Tháng Bảy, nằm chết sõng soài trên nền gạch lát, trong bộ dạng cải trang thành cô gái Bahia, mà tự dưng cô phải tôn anh ta lên như thánh, bóp méo sự thật, dựng lên một anh chàng Vadinho khác chỉ có trong một vở kịch duy nhất. Cô giải thích như thế với dona Norma, bà hàng xóm và cũng là bạn thân, nhưng không nhận được sự đồng tình như mong đợi. Dona Norma là người thường xuyên thẳng thắn nói toạc móng heo với Vadinho; bà tranh luận với anh ta, quở mắng anh ta ra trò, thậm chí có hôm còn dọa gọi cảnh sát. Nhưng trong giờ phút cuối cùng và buồn đau này, bà không muốn nhắc đến những nét tính cách nổi trội và khó chấp nhận nhất của người chết, mà chỉ muốn ca ngợi những điều tốt đẹp trong anh ta, lòng tốt bẩm sinh, luôn sẵn sàng giúp đỡ người khác, trung thành với bạn bè, tính hào phóng ai cũng phải công nhận (nhất là khi anh ta làm thế bằng tiền của người khác), sự vô tư và niềm vui sống bất tận. Với lại, bà còn phải lo động viên dona Flor nên không buồn nghe dona Gisa và sự thật phũ phàng của cô.

Dona Gisa thì thế này: sự thật là trên hết, nhiều khi đến mức biến cô thành ra nghiệt ngã và cứng nhắc. Có thể đó là cách cô tự chống lại chính mình, vì cô cả tin đến mức phi lý và thổ lộ mọi chuyện với bất cứ ai. Không, cô không nhớ những điều xấu xa do Vadinho gây ra để chỉ trích hay kết tội anh ta, cô quý mến anh ta, cả hai thường chuyện trò rất lâu, dona Gisa hăng say khám phá mặt tâm lý học ở cái môi trường ám muội nơi nuôi lớn Vadinho, người vừa kể chuyện cho cô vừa nhìn chằm chằm vào chiếc váy hở vai của cô, hau háu nhìn bộ ngực rắn chắc lấm tấm tàn nhang. Có thể dona Gisa còn hiểu anh ta rõ hơn dona Norma nhưng ngược lại, cô không dung thứ cho bất cứ lỗi lầm nào của anh ta và cũng không dối trá vì anh ta đã chết. Với chính mình, dona Gisa cũng không dối trá, trừ phi điều đó là cần thiết. Mà bây giờ đương nhiên không phải lúc cần.

Dona Flor đi qua đám đông, theo gót dona Norma, người đi trước rẽ đường nhờ khuỷu tay và độ nổi tiếng đáng nể của bà:

- Nào, làm ơn tránh ra, nhường lối cho người vợ tội nghiệp...

Vadinho nằm đó trên nền gạch, miệng cười, trắng trẻo, tóc vàng rực, yên bình và vô tư lự. Dona Flor khựng lại một phút, ngắm nhìn chồng như muốn trì hoãn việc nhận ra anh ta, hay đúng hơn là để chấp nhận cái sự thật không thể chối cãi là giờ đây anh ta đã chết thật. Nhưng chỉ một phút ngắn thôi. Rồi một tiếng thét phát ra từ tận đáy lòng, cô lao tới ôm lấy Vadinho, bám vào cơ thể cứng đờ của anh ta và hôn lên tóc, lên khuôn mặt bôi vẽ lòe loẹt, lên đôi mắt còn mở to, bộ ria xấc xược, đôi môi đã khép, khép mãi mãi.

3

Đó là ngày Chủ nhật của vũ hội hóa trang. Tối hôm ấy ai mà không có một buổi trình diễn xe hơi, một bữa tiệc tùng để đến vui vẻ, một kế hoạch đã lên sẵn đến sáng hôm sau chứ? Ừ thì đấy! nhưng cho dù thế đêm viếng Vadinho vẫn diễn ra tốt đẹp. “Thành công mỹ mãn” như dona Norma hãnh diện tuyên bố.

Những người lo việc chôn cất đặt thi thể người chết lên giường, trong phòng ngủ, sau đó chỉ có hàng xóm đưa anh ta ra phòng khách. Các nhân viên nhà xác vội vã đi vì họ nhiều việc hơn trong kỳ lễ hội hóa trang. Trong khi người khác vui chơi nhảy múa thì họ phải lo cho người chết, cho nạn nhân của các vụ tai nạn hay đánh lộn. Họ giật miếng vải bẩn phủ lên xác chết và trao giấy chứng tử cho góa phụ.

Giờ đây Vadinho nằm trần truồng, như khi Chúa sinh ra anh, trên chiếc giường của hai vợ chồng, một chiếc giường bằng sắt rèn, đầu và chân giường trang trí hoa văn; dona Flor tình cờ mua được nó trong một dịp bán đấu giá cách đây sáu năm khi họ cưới nhau. Dona Flor ngồi một mình trong phòng, mở phong bì đọc xác nhận của bác sĩ. Cô lắc đầu, không muốn tin. Ai mà đoán được? Trông bề ngoài anh vẫn sung sức, khỏe mạnh, trẻ trung thế!

Vadinho vẫn khoe khoang là chẳng bao giờ ốm và có thể cờ bạc, rượu chè, trác táng trong vòng tám ngày tám đêm liền, không ngủ. Có khi thỉnh thoảng anh ta biến khỏi nhà tám ngày thật, khiến dona Flor phát điên vì tuyệt vọng. Thế mà cô vừa nhìn tận mắt tờ xác nhận của bác sĩ chuyên khoa: anh ta khó mà thoát chết, gan yếu, thận tiều tụy, tim rã rời. Vadinho có thể đột tử bất cứ lúc nào, đúng như cách anh đã chết. Như thế đấy, bất thình lình. Rượu cachaça, cờ bạc thâu đêm, những cuộc truy hoan, những lần điên cuồng lao đi kiếm tiền để chơi bạc đã hủy hoại cơ thể đẹp đẽ, chỉ để lại cho anh ta vẻ bề ngoài khỏe mạnh. Phải, vì nhìn anh ta, ai mà nghĩ anh ta đã như kẻ bị kết án chết khắc nghiệt.

Dona Flor ngắm thân hình chồng trước khi gọi những người hàng xóm, luôn tận tình và thiếu kiên nhẫn, vào tiến hành công việc tế nhị, đó là mặc quần áo cho anh ta. Anh ta nằm đó, trần truồng, như anh ta vẫn thích thế khi lên giường, lớp lông tơ vàng óng phủ trên cánh tay và chân, đám lông ngực dày và có màu vàng như màu tóc, vết sẹo dao đâm trên vai trái. Rất đẹp, rất đàn ông, tay điêu luyện trong tình ái! Nước mắt góa phụ trẻ lại trào ra. Cô cố xua đi những kỷ niệm đang dội về và không thích hợp với cảnh tang tóc như thế này.

Nhưng nhìn anh ta mình trần như thế, nằm dài trên giường, hoàn toàn trần truồng, dona Flor, bất chấp nỗ lực của bản thân, vẫn không thể không nhớ tới anh ta trong những lúc ham muốn dâng trào: Vadinho không chịu được bất kỳ mảnh vải nào trên người, dù chỉ là miếng ga giường thẹn thùng quấn lên người họ, anh ta không có thói quen biết ngượng. Anh ta nói khi kéo cô vào giường: “Mình làm tình đi, em yêu”; với anh ta, tình yêu như bữa tiệc tràn ngập hân hoan và tự do; anh ta lao vào nó với sự hào hứng đã trở thành bản sắc của riêng mình, với khả năng hiếm có mà vô số đàn bà thuộc mọi tầng lớp xã hội, mọi hoàn cảnh sống đều phải thừa nhận. Trong những ngày chung sống đầu tiên sau đám cưới, dona Flor thấy ngại ngùng và lóng ngóng vì anh ta đòi cô bỏ hết quần áo:

- Ai đời làm tình mà lại mặc áo ngủ cơ chứ? Tại sao em lại muốn che đậy? Tình yêu rất thiêng liêng, do Chúa tạo ra trên thiên đàng, em không biết điều đó à?

Anh không chỉ cởi bỏ hết quần áo của cô, cảm thấy như thế chưa đủ, anh còn sờ soạng, nghịch ngợm từng đường nét trên cơ thể cô, những đường cong vồng lên và những nếp gấp sâu thẳm, nơi bóng tối và ánh sáng đan nhau trong một trò chơi bí ẩn. Dona Flor cứ tìm cách che người thì anh ta lại kéo chăn ra, cười to, để lộ bộ ngực chắc lẳn, cặp hông đẹp, làn da bụng mịn màng lớp lông tơ. Anh ta coi cô như một món đồ chơi hay nụ hoa hồng khép kín, làm cho nó nở dần dần sau mỗi đêm vui thú. Dona Flor cũng dần mất đi vẻ ngại ngùng, cuốn mình vào thú vui thể xác, hành động ngày càng mạnh mẽ, biến thành một tình nhân lì lợm và liều lĩnh. Nhưng không bao giờ cô hết hẳn ngượng ngập mà vẫn giữ lại chút bối rối; lần nào anh ta cũng phải chinh phục cô, vì vừa ra khỏi trạng thái điên rồ và ngây ngất là cô trở lại làm người vợ rụt rè bẽn lẽn.

Lúc này, một mình trước cái chết của Vadinho, dona Flor mới ý thức được, một cách hoàn chỉnh, cảnh góa bụa của mình. Không bao giờ cô còn được thấy anh ta, được ngây ngất trong vòng tay anh ta nữa. Vì ngay từ giây phút được báo tin dữ, tin này được truyền từ miệng đến tai, cho tới lúc xe nhà xác đến vào cuối chiều, cô giáo nghệ thuật nấu ăn đã trải qua cơn ác mộng gây kích động chưa từng gặp: cú sốc khi nhận được tin, quãng đường đẫm nước mắt từ nhà đến quảng trường Mùng Hai tháng Bảy, nhìn thấy xác chồng, đám đông vây quanh chăm sóc, quan tâm, nâng đỡ, rồi trở về nhà, được dìu bởi dona Norma, dona Gisa, giáo sư Epaminondas và Mendez, chủ quán người Tây Ban Nha. Tất cả mọi chuyện diễn ra nhanh chóng và lộn xộn, cô không có thời gian để suy nghĩ và nhận thức cho rõ ràng cái chết của Vadinho.

Xác Vadinho được chuyển từ quảng trường Mùng Hai tháng Bảy đến nhà xác, ngay cả lúc đó cô cũng không được nghỉ. Tự dưng anh ta trở thành trung tâm của đời sống, không chỉ trong khu anh ta ở mà cả những phố quanh đó, mà lại vào một ngày Chủ nhật giữa vũ hội hóa trang.

Cho đến tận lúc người ta đưa anh ta về nhà, quấn trong một tấm ga trải giường, bộ quần áo của cô gái Bahia chỉ còn là một nắm sặc sỡ, dona Flor không ngừng nhận những lời chia buồn, những bày tỏ của bạn bè, những tấm lòng chia sẻ, những hàng dài không ngớt toàn hàng xóm láng giềng, bạn bè và người quen. Còn dona Norma và dona Gisa, hai người đã bỏ hết cả việc nhà bề bộn, vốn đã bị lơ là sẵn vì lễ hội, bữa trưa và bữa tối hoàn toàn giao phó cho người nào tình nguyện. Hai người không rời dona Flor nửa bước, cố hết sức tận tâm an ủi cô bạn.

Trên phố vẫn là không khí hội hè với những đám người hóa trang, những nhóm người, đoàn người, những kẻ giả nam giả nữ giàu có hay vui nhộn. Cả các nhóm nhạc đủ loại, trống lớn trống bé, các hội đoàn, nhạc công afoxês với trống lục lạc và chiêng cồng. Đôi lúc, dona Norma không nén nổi tò mò, chạy ra cửa sổ, nghiêng người nhòm xuống, bông đùa vài câu với một người quen đang vận đồ giả trang, thông báo tin Vadinho chết, vỗ tay tán thưởng khi thấy có bộ đồ hóa trang đẹp hay một nhóm nhạc hay. Có lúc bà gọi cả dona Gisa nếu thấy một nhóm đặc biệt náo nhiệt xuất hiện ở góc phố: khi đám rước Afoxê Những Người Con Trai Của Biển Cả, đã là buổi chiều, tiến vào phố với đội hình đầy ấn tượng, đi theo là đám đông cuồng nhiệt trong vũ điệu samba thì cả dona Flor cũng cố hết sức nuốt nước mắt, tiến lại cửa sổ để quan sát đám rước đã được tung hô trên mọi trang báo, tiết mục nổi nhất của vũ hội Bahia. Cô không nhô hẳn đầu ra nhìn mà núp sau đôi vai rộng của dona Gisa. Dona Norma, quên mất cả người chết và các phép tắc, vỗ tay hoan nghênh nhiệt liệt.

Cứ như vậy suốt cả ngày. Đến cả dona Nancy, người đàn bà Achentina kín tiếng và kiêu kỳ mới dọn đến khu này, vợ của chủ xưởng gốm Bernabo mờ ám, cũng chui ra khỏi căn hộ đẹp đẽ và cái vỏ kiêu ngạo, cũng tới chia buồn với dona Flor và ra tay giúp đỡ, bà ta hóa ra lại là người hòa nhã và biết cư xử, chẳng mấy chốc đã trao đổi với dona Gisa những nhận xét đầy triết lý về cuộc đời ngắn ngủi và mong manh.

Như chúng ta đã thấy, Dona Flor chưa có thời gian mà suy nghĩ đến tình cảnh hiện tại và những đổi thay trong cuộc sống của mình. Chỉ khi người ta mang Vadinho từ nhà xác về rồi đặt thân thể trần trụi của anh ta lên chiếc giường nơi hai vợ chồng đã bao lần yêu đương, khi ấy, chỉ khi ấy, cô mới thấy cô đơn trước cái chết của chồng và thấm thía cảnh góa bụa. Sẽ không bao giờ anh còn đẩy cô nằm ngửa ra trên chiếc giường sắt, cởi tuột hết váy áo, đồ lót trên người cô, ném lên chúng bàn trang điểm cùng với ga trải giường rồi vuốt ve từng đường nét trên cơ thể, làm cô phát cuồng lên.

Ôi! không bao giờ nữa, dona Flor nghĩ vậy và cảm thấy cổ họng thắt lại, chân run rẩy, cô hiểu ra rằng tất cả đã chấm dứt. Cô đứng lặng ở đó, không một lời nói không một giọt nước mắt, không còn bị kích động nữa, cách biệt với mọi thứ liên quan tới cái chết. Chỉ còn cô và thi hài trần trụi, cô cùng sự vắng mặt mãi mãi của Vadinho. Cô sẽ không còn phải đợi anh ta đến tận những giờ trái khoáy, không còn phải giấu anh ta tiền học sinh vừa nộp, không còn phải theo dõi các mối quan hệ của chồng với những cô nàng xinh đẹp nhất, không còn phải chịu đòn những hôm anh ta nốc cachaça hay những ngày bực bội, không còn phải nghe những lời bình luận chua chát của hàng xóm. Cũng không còn được cuộn tròn trên giường với anh ta, hòa vào ham muốn cùng anh ta, trút bỏ chăn ga cùng với ngượng ngùng để tận hưởng cuộc vui tình ái, cuộc vui không thể nào quên. Nỗi nghẹn ngào dâng lên trong cổ họng khiến cô thấy nghẹt thở; cảm giác đau đớn trong lồng ngực, nhói buốt như bị dao đâm.

- Flor, không phải đã tới lúc mặc quần áo cho cậu ấy rồi à? (Giọng nôn nóng của dona Norma vang lên trong phòng, bà vừa từ phòng khách vào). Khách sắp đến viếng đấy...

Góa phụ mở cửa, giờ cô đã bình tĩnh lại, lặng lẽ, không khóc lóc, không than vãn, lạnh lùng và trang nghiêm. Đơn độc giữa cuộc đời. Hàng xóm vào giúp cô. Ông Vivaldo, người của nhà tang lễ Thiên đường Hoa, đích thân mang đến chiếc áo quan rẻ tiền. Ông thuận lòng bớt giá khá nhiều vì là bạn chơi của Vadinho  trên bàn cò quay và baccara nơi ông đánh bạc bằng tiền lãi bán áo quan và bia mộ, và ông giúp sức rất hiệu quả và đầy kinh nghiệm để anh chàng phóng đãng được ra dáng người chết tử tế. Dona Flor tham gia vào mọi việc, không nói một lời, không rơi một giọt nước mắt. Cô giờ đơn độc giữa cuộc đời.

4

Xác Vadinho được đặt vào quan tài rồi chuyển ra phòng khách, nơi người ta đã kịp dựng cái bục để đặt quan tài, bày ghế ngồi xung quanh. Ông Vivaldo mang hoa đến, đó là phần tặng thêm của nhà tang lễ. Dona Gisa gài một bông cỏ lưỡi mèo màu tím vào giữa những ngón tay đan chéo của Vadinho. Ông Vivaldo cho rằng cử chỉ đó thật phi lý; phải nhét thẻ bài vào tay người chết mới đúng. Thẻ bài chứ không phải bông cỏ lưỡi mèo tím, và nếu thay vào tiếng nhạc và tiếng cười của lễ hội hóa trang là tiếng chuyển động của bàn cò quay, giọng nói khàn khàn của người hồ lì, tiếng leng keng của những tấm thẻ bài, tiếng reo hò bồn chồn của đám người chơi bạc, thì có lẽ Vadinho sẽ đội nắp áo quan đứng lên, nhún vai rũ bỏ cái chết như hành động đặc trưng anh ta vẫn thường làm khi rũ bỏ mọi phiền phức bám theo mình, rồi tiến lên đặt thẻ bài vào con số 17 yêu thích. Anh ta biết làm gì với bông cỏ lưỡi mèo màu tím chứ? Nó sẽ tàn nhanh chóng, sẽ chẳng có bàn cò quay nào chịu nhận nó.

Ông Vivaldo không nấn ná thêm. Là người rất mê vũ hội hóa trang, ông mở cửa nhà tang lễ vào ngày Chủ nhật giữa kỳ lễ hội chỉ vì Vadinho là bạn. Nếu người chết là ai khác thì anh ta đi mà tự xoay xở. Ông Vivaldo sẽ không bỏ lễ hội của mình vì chuyện vặt vãnh như thế.

Người ta kéo đến nườm nượp suốt cả đêm viếng anh chàng phóng đãng. Một số người đến vì Vadinho thuộc về một chi nghèo khổ và hỗn tạp của dòng họ Guimarães tiếng tăm. Trong số cụ kỵ của anh ta có người đã từng làm thượng nghị sĩ bang Bahia và đứng đầu một đảng phái chính trị. Một trong số anh em họ của anh ta, có biệt hiệu Chimbo, đã từng giữ ghế phó giám đốc sở cảnh sát trong vài tháng. Ông anh họ này, một trong số hiếm hoi các thành viên của dòng họ Guimarães đã chính thức nhận Vadinho là họ hàng gần, đã tìm cho anh ta một chân trong cơ quan hành chính thành phố: quản lý các vườn hoa, một vị trí tẹp nhẹp với đồng lương chết đói, thậm chí không đủ cho một buổi tối tiệc tùng ở quán Tabaris. Không cần phải nói cũng biết sự thờ ơ tuyệt đối với công việc của anh công chức trẻ này: Vadinho không bao giờ để mắt đến bất cứ khu vườn nào dù là nhỏ nhất, chỉ đến văn phòng để lĩnh đồng lương bèo bọt hàng tháng, để tìm cách chèo kéo sếp ký bảo lãnh kỳ phiếu hay kiếm chác hai hay năm chục milreis của đồng nghiệp. Anh ta không quan tâm đến vườn tược, tất cả vườn hoa của thành phố này có chết hết anh cũng không thèm để ý. Là kẻ thích chơi đêm, bồn hoa của anh ta là bàn cờ bạc, còn hoa là thẻ bài và quân bài, như nhận xét rất chính xác của ông Vivaldo.

Số người đến với danh nghĩa thuộc dòng họ Guimarães có thể đếm được trên đầu ngón tay, đó là những người họ hàng xa xôi đang vội vã. Còn những người khác, cả cái hàng dài bất tận kia, họ đến vì Vadinho, để ngắm nhìn gương mặt anh ta lần cuối, mỉm cười với anh ta khi nhớ đến một kỷ niệm vui, nói lời vĩnh biệt anh ta. Vì họ yêu mến anh ta, tha thứ cho những chuyện điên rồ của anh ta, coi trọng những điểm tốt trong con người anh ta.

Một trong những người đến đầu tiên, trong trang phục dạ hội, vì phải đưa ba cô con gái, ba chồi non tuyệt đẹp đến vũ hội ở một câu lạc bộ lớn, là ông Celestino, gốc Bồ Đào Nha, chủ nhà băng và nhà xuất khẩu. Ông không vội vàng rẽ qua cho xong chuyện, như một kẻ đến làm cho xong cái nghĩa vụ phiền hà này. Ông ôm hôn dona Flor, hỏi cô có cần giúp gì không, rồi nán lại trong phòng khách, chuyện trò, gợi lại vài thành công của Vadinho. Vì sao ông lại quý mến viên công chức thành phố quèn này, gã phóng đãng chuyên la cà trong các quán rượu xoàng xĩnh, con bạc luôn trong tình thế tuyệt vọng?

Vadinho biết cách ăn nói, anh ta đúng là một con khướu! Một lần, anh ta dụ được ông chủ ngân hàng giàu có người Bồ Đào Nha này ký bảo lãnh một kỳ phiếu trị giá hàng nghìn milreis. Anh ta không quên trả nợ, vì không bao giờ anh ta quên thời hạn trả nợ các kỳ phiếu hay kỳ phiếu chính tay mình ký, rải rác ở nhiều ngân hàng và đang nằm trong tay những kẻ đầu cơ. Anh ta không trả được, đấy lại là chuyện khác. Nhìn chung, anh ta không bao giờ trả được và thế là không trả; tuy vậy, số kỳ phiếu, hối phiếu cùng số người ký bảo lãnh vẫn cứ tăng lên từng ngày. Không biết anh ta xoay xở thế nào mà làm được vậy?

Celestino không ký bảo lãnh đến lần thứ hai, ông không đời nào đưa cổ vào tròng hai lần. Tuy nhiên, thỉnh thoảng ông vẫn thảy ra mấy tờ giấy bạc một trăm, hai trăm thậm chí năm trăm milreis khi Vadinho tỏ ra thất vọng về ông, những lúc anh ta không xu dính túi mà lại tin chắc là ngày hôm đó mình sẽ làm vơ hết tiền của nhà cái. Một số người khác ký bảo lãnh đến hai hay ba lần, cứ như thể Vadinho là người vay tiền đứng đắn nhất, người xứng đáng được coi là giữ chữ tín với ngân hàng nhất. Tất cả đều bị tài ăn nói của anh ta chinh phục, mềm lòng khi nghe những câu chuyện bi thương và đầy sức thuyết phục.

Zé Sampaio, chồng của dona Norma, chủ hiệu giày ở khu phố dưới, là người ít nói, cau có, không hề thích thăm viếng, tạo quan hệ, kết thân hàng xóm, ngược lại với vợ, chính ông cũng bị Vadinho ám, nhưng cho dù vậy điều đó cũng không làm ông thôi quý mến gã lẻo mép và từ chối cho anh ta mua chịu ở hiệu giày của mình.

Ngay cả khi ông phát hiện ra trò ma mãnh không thể tưởng tượng nổi: Vadinho, một buổi sáng, đến mua chịu mấy đôi giày ở cửa hàng của ông, toàn những đôi đẹp nhất, đắt tiền nhất, rồi trước ánh mắt kinh hoàng của các nhân viên của Sampaio, anh ta bán lại chúng ngay tức khắc với giá bèo bọt cho một cửa hàng cạnh tranh vừa mở ngay gần đó. Bán lại để lấy tiền mặt, đó là anh chàng Vadinho khi đang cần tiền gấp để chơi bicho.

Thương gia Sampaio hẳn đã tính đến, trong khi cân nhắc trách nhiệm của kẻ láu cá, những tình tiết giảm nhẹ có thể giải thích và biện minh cho bước chân lầm lạc của anh ta.

Một anh chàng Vadinho vui tươi, vô tư lự, cũng trong ngày hôm đó, đã kể cho ông nghe rằng suốt đêm hôm trước, anh ta nằm mơ thấy dona Gisa, hóa thành đà điểu, đuổi theo anh ta trên bình nguyên bát ngát mà anh ta không hiểu có đúng là vì muốn chơi đùa với anh ta trên đồng cỏ xanh - vì đó là một con đà điểu mái có đôi mắt dâm đãng - hay muốn ăn thịt anh ta bằng cái mỏ to tướng ngoác ra dữ tợn. Anh ta tỉnh dậy, lo sợ, giũ bỏ cơn ác mộng ra khỏi đầu rồi cố ngủ lại và nghĩ đến điều gì đó dễ chịu hơn, thế nhưng nữ giáo sư vẫn xuất hiện, bám riết theo anh ta, đôi mắt tà dâm và cái miệng hung tợn. Nếu dona Gisa xuất hiện trong bộ dạng lẳng lơ thường ngày thì Vadinho có khi sẽ không chạy trốn, mà sẽ lao vào cuộc phiêu lưu và chiếm đoạt ngay tại trận người đàn bà ma quỷ này, bằng cái giọng yankee và vốn kiến thức tâm lý học của mình. Nhưng vì cô ta mình đầy lông lá, hóa thành con đà điểu khổng lồ thì không còn gì mà do dự; cách lựa chọn duy nhất có thể chấp nhận được: chạy trốn trong hổ thẹn. Cơn ác mộng lặp đi lặp lại đến bốn năm lần và đến sáng, mệt mỏi vì chạy suốt đêm như vậy, người đẫm mồ hôi, Vadinho thức dậy với dự đoán chính xác nhất nhưng cháy túi. Anh ta lục lọi khắp trong nhà, dona Flor không còn xu nào vì ngày hôm trước anh ta đã vét của cô đến tận đồng lẻ cuối cùng. Anh ta ra khỏi nhà, hy vọng kiếm chác được ở chỗ vài người quen, nhưng không kết quả, vì đã lạm dụng đến kiệt cùng cái uy tín còm cõi của mình. Vì thế, khi đi ngang qua Casa Stela, cửa hiệu bách hóa của Zé Sampaio, anh ta nảy ra ý tưởng vui vẻ và sáng suốt là tạm thời “chăn” vị thương gia thực thà, cách duy nhất để nhanh chóng có vài đồng.

Nếu anh ta không thực hiện hành động đó, thoạt nhìn có vẻ gian dối và không đúng lúc, nhưng thực ra là tinh tế và có lợi, thì anh ta sẽ không bao giờ tha thứ cho mình, vì hôm đó con đà điểu trúng trong trò bicho - đúng là dona Gisa không bao giờ nói dối, ngay cả trong giấc mơ - và thế là Vadinho vớ bẫm. Là người biết cách xử sự và biết ơn, anh ta ngay lập tức đến gặp Sampaio ở cửa hàng và, trước ánh mắt sững sờ của đám nhân viên, anh ta trả ông tiền mua hàng ban sáng, vui vẻ bình luận kỳ tích của mình rồi mời ông đi uống mừng. Zé Sampaio từ chối lời mời nhưng không hề giận Vadinho, ông vẫn vui vẻ với anh ta, tiếp tục bán giày giảm giá và bán chịu cho anh ta. Hạ giá mười phần trăm trên mỗi hóa đơn, mỗi lần chỉ được mua chịu một đôi và chỉ sau khi đã trả tiền hóa đơn lần trước.

Một bằng chứng ấn tượng hơn nữa về uy tín của Vadinho là sự có mặt của Zé Sampaio trong đêm viếng. Đúng là chỉ có vài phút, nhưng đó là đêm viếng đầu tiên mà thương gia đến dự kể từ mười năm nay. Ông kinh sợ những nghĩa vụ kiểu này, nhất là lễ tang, đêm viếng, nghĩa trang, lễ cầu nguyện bảy ngày sau ngày mất, điều khiến dona Norma kêu ầm lên mỗi khi ông từ chối đi cùng bà đến một trong những đám ma mà bà vẫn dự hằng tuần:

- Khi nào ông chết, Sampaio ạ, sẽ không có ai thèm đến khiêng quan tài cho ông đâu... Lúc ấy mới thấy xấu hổ.

Zé Sampaio không trả lời, gườm gườm nhìn vợ, răng cắn ngón giữa bàn tay phải, cử chỉ quen thuộc khi ông muốn tỏ ra cam chịu trước bà vợ không bao giờ ngồi yên một chỗ.

Có những nhân vật quan trọng đến viếng, như Celestino và Zé Sampaio, người anh họ Chimbo, kiến trúc sư Chaves, tiến sĩ Barreiros, nhân vật cao cấp trong ngành Tư pháp và nhà thơ Godofredo Filho. Rồi cả nhóm đồng nghiệp cũng đến, Vadinho có những khoản nợ nho nhỏ với tất cả bọn họ. Dẫn đầu là Giám đốc lừng lẫy của Công ty công viên và vườn hoa, hùng hồn và long trọng, trang phục đen từ đầu đến chân. Tiếp đến là những hàng dài hàng xóm, giàu có, nghèo có, cả những người chỉ tạm gọi là khá giả. Lại còn đám người quen la cà sòng bạc, quán rượu, quầy bán vé bicho, nhà chứa - Mirandão, Curvelo, Pé de Jegue, Waldomiro, Lins và em trai Wilson, Anacreon, Cardoso Pereba, Arigof, Pierre Verger với cái mũi khoằm và các vị thần vôđu bí ẩn của anh ta. Một số người, như tiến sĩ Giovanni Guimarães, bác sĩ và nhà báo, thuộc cả hai nhóm, thân thiện với cả người sang và kẻ hèn, người đáng kính và kẻ vô lo.

Những nhân vật quan trọng vừa cười vừa nhắc đến Vadinho, kể lại những trò ma ranh, kỳ cục, gian giảo, trâng tráo mà anh ta gây ra, những tình huống rối rắm phức tạp của anh ta, và cả lòng tốt, sự thân thiện, tính hài hước, vô tư của anh nữa. Những người hàng xóm cũng nhớ đến anh: anh chàng phóng đãng không giờ giấc và không giới hạn. Người này người kia cứ thế thêm mắm thêm muối, bịa thêm các chi tiết, gán cho anh ta vô số mánh khóe và những cuộc phiêu lưu. Huyền thoại Vadinho nảy sinh từ đây, ngay cạnh thi hài anh ta, lúc anh vừa nằm xuống. Tiến sĩ Giovanni Guimarães nghĩ ra nhiều mẩu chuyện hoàn toàn bịa đặt, sinh động hóa các sự kiện bằng những chi tiết dối trá vô hại được thêm thắt vào ngày tháng, địa điểm cụ thể:

- Một hôm, cách đây bốn năm, lúc ấy vào tháng Ba, tôi gặp Vadinho ở sòng Ba Công tước, đang chơi con 17. Cậu ta mặc cái áo khoác đi mưa, bên trong trần trụi không có gì hết. Cậu ta đã để hết ở hiệu cầm đồ, quần, áo vest, sơ mi, cả quần lót để lấy tiền chơi. Ramiro, lão Tây Ban Nha keo kiệt ở số nhà 77, lúc đầu chỉ muốn nhận quần và áo vest, lão biết làm quái gì với cái sơ mi cổ sờn, cái quần lót cũ và cái cà vạt tầm thường? Ấy thế mà Vadinho đã thuyết phục được lão bằng lòng lấy đến cả đôi tất của cậu ta, chỉ giữ lại mỗi đôi giày. Chả hiểu cậu ta ngọt nhạt thế nào mà lão già nổi tiếng thô thiển đó lại còn cho cậu ta mượn chiếc áo khoác đi mưa gần như mới nguyên, vì không thể trần truồng ra đường mà tới tận sòng Ba Công tước...

- Thế chú ấy có thắng không? cậu bé Artur, con trai của Zé Sampaio và dona Norma, đang học cấp hai và rất hâm mộ Vadinho, hỏi, cậu ta há hốc mồm nghe câu chuyện của nhà báo.

Tiến sĩ Giovanni nhìn cậu bé, ngừng một chút rồi cười toét miệng:

- Thắng ấy à? Từ từ... Đến rạng sáng, cu cậu thua luôn cả cái áo khoác đi mưa của lão Tây Ban Nha vì chơi con 17 và phải cuốn mình trong giấy báo rồi nhờ người đưa về nhà.

Nụ cười bật thành tiếng cười to, lan rộng; không ai bì được với tiến sĩ Giovanni về tài khuấy động không khí đêm viếng.

Và vì đúng lúc đó, Robato, một người rất khó tả, bước vào phòng khách, Giovanni bèn thêm vào bằng chứng cuối cùng, giọng vẫn còn đẫm tiếng cười:

- Đây rồi, có người chứng nhận cho tôi là không nói dối... Robato, cậu có nhớ cái đêm hôm Vadinho trần như nhộng cuốn mình trong giấy báo về nhà không?

Robato không phải loại người do dự: anh ta lướt mắt nhìn quanh, dò xét đám người đến ngồi trong góc phòng, ngại những đôi tai đàn bà tò mò và sợ chuyện quá khứ đến tai góa phụ đang sầu não; nhưng chuyện do dự thì không, anh ta thuộc diện bất chấp tất cả; anh ta đã biến câu chuyện trở lại rất đơn giản và bắt ngay được sóng:

- Trần như nhộng cuốn trong báo ấy à? Tất nhiên là tôi nhớ (anh ta đằng hắng dọn giọng đồng thời phát huy trí tưởng tượng)... Vì tờ báo đó là của tôi... Đêm đó, bọn tôi ở nhà chứa của Eunice Một Răng; ngoài hai chúng tôi và Vadinho còn có Carlinhos Mascarenhas, Jenner và Viriato Tanajura... Bọn tôi uống cả đêm, trận say nhớ đời.

Anh chàng Robato này cũng là tay chơi đêm lão luyện như Vadinho nhưng theo kiểu khác. Anh ta không bị cờ bạc cám dỗ, không trốn công việc. Ngược lại, anh ta có tiếng là năng động và chăm chỉ, lại rất đa tài. Robato sản xuất răng giả, sửa chữa đài và máy quay đĩa, rửa ảnh chứng minh thư, làm tất cả những gì liên quan đến máy móc với sự hiếu kỳ khéo léo. Bàn cò quay của anh ta là thơ ca, cũng ngắt nhịp hay ho và rất giàu vần điệu, sòng bạc của anh ta là quán bar và phòng trà nơi anh ta la cà thâu đêm suốt sáng cùng các văn sĩ bảo thủ và các cô nàng xinh đẹp có cảm tình với nàng thơ và người viết, để ngâm lên những vần thơ ca ngợi, những khúc hát yêu tự do, những bài thơ trữ tình và yêu đương, những bài xonê về tình yêu. Anh ta viết tất. Anh ta tự phong mình là “ông hoàng xonê thế giới”, đánh bại mọi kỷ lục đã được biết đến, tới lúc này đã sáng tác được hai mươi nghìn tám trăm sáu mươi lăm bài xonê, thể mười âm tiết và mười hai âm tiết, từ loại thơ đơn giản tới loại phức tạp, và cả những câu thơ đọc ngược hay xuôi đều được. Mái tóc nâu của nhà thơ đã chớm hói, nhưng vẫn không làm bớt đi ở anh năng khiếu gây thiện cảm vui vẻ.

Anh ta bắt đầu nói và Vadinho lại băng qua phòng khách lần nữa, người cuốn trong giấy báo, cậu bé Artur chắc sẽ không bao giờ quên câu chuyện ấy: Vadinho, anh hùng của thế giới cấm kỵ và mê hoặc, cuốn trong những trang báo A Tarde.

Những câu chuyện cứ thế tiếp diễn, trong khi dona Norma, dona Gisa, cô bé Regina cùng nhiều cô gái và những người đàn bà khác mời khách cà phê với bánh ngọt, vài ly cachaça nhỏ và nước hoa quả. Hàng xóm đã lo hết những thứ cần thiết để đêm viếng không thiếu thứ gì.

Các nhân vật quan trọng ngồi trong phòng ăn, ngoài hành lang, trước cửa ra vào, đang nhắc đến Vadinho với những giai thoại và tiếng cười. Những người khác, bạn chơi bạc hoặc đồng bọn trong các trò ma mãnh với Vadinho, thì âm thầm nhớ đến anh, trầm lặng và xúc động, nấn ná đứng trong phòng khách, cạnh thi hài. Khi bước qua cửa ra vào, họ nghiêng mình chào dona Flor, bắt tay cô, ngượng ngùng như chính họ phải chịu trách nhiệm vì những thói xấu của Vadinho. Đa số họ không biết cô vì chưa bao giờ gặp mặt nhưng đã nghe nói về cô nhiều đến nỗi họ biết cả việc Vadinho xoáy tiền chi tiêu trong nhà để đi chơi ở Palace, Tabaris, Abaixadinho, trong hang ổ của Zezé Viêm Màng Não, của Abílio Moqueca, trên bao bàn cò quay bất chính trong thành phố, kể cả ở sòng bạc nổi tiếng của gã da đen Paranaguá Ventura, nơi đó, theo luật, chỉ có chủ sòng mới thắng.

Gã da đen Ventura là người cục cằn và đáng sợ, nổi danh vì nhiều vụ lằng nhằng với cảnh sát, bị kết một loạt tội nhưng chưa bao giờ chứng minh được, tên trộm có tiếng, tác giả của nhiều vụ cưỡng dâm và giết người. Ngoài ra, hắn ta đã từng phải ra tòa vì tội giết người nhưng cuối cùng trắng án, do hội thẩm không đủ dũng khí chứ không phải do thiếu bằng chứng. Người ta còn đồn hắn là thủ phạm của hai vụ giết người khác, không kể tới vụ người đàn bà bị đâm trên dốc São Miguel ngay giữa trưa, nhưng bà này may mắn thoát chết trong gang tấc. Hang ổ của Paranaguá Ventura chỉ toàn những tay xảo quyệt nhà nghề, cờ gian bạc bịp, ăn cắp móc túi, lừa đảo, những loại người không còn gì để mất. Vậy mà Vadinho cũng lui tới nơi đó với vốn liếng còm cõi của mình cùng giọng cười vui vẻ, chắc chắn anh là một trong số hiếm hoi dám khoe từng thắng được một đôi lần bằng những viên xúc xắc bịp bợm của tay chủ sòng bạc. Theo một số người, thỉnh thoảng, gã da đen cũng cho tay chơi hắn quý mến thắng vài món lớn.

Cả học sinh của dona Flor cũng đến, gần như đủ mặt cả. Học sinh mới cũng như học sinh cũ, ai nấy đều muốn xoa dịu nỗi đau cho cô giáo đáng mến và giỏi giang, người tốt bụng là thế mà sao xấu số!

Cứ ba tháng một lần, các nhóm học sinh lần lượt đến theo học lớp nghệ thuật nấu ăn đại cương (buổi sáng) và lớp ẩm thực Bahia (buổi chiều), rèn luyện bên bếp bên lò. Để sau đó nhận một tấm bằng in và có tên trong bảng danh sách học viên được trưng bày trong một tủ kính trên đại lộ Sete, chuyện này bắt đầu từ một khóa học trước đây có dona Oscarlinda, y tá trưởng bệnh viện Bồ Đào Nha, mảnh mai, ưa nhìn và ham thích những cuộc tình dan díu, theo học. Cô này đòi hỏi bằng cấp và danh sách, hô hào bạn cùng lớp, khuấy động mọi người, quyên góp tiền, tìm họa sĩ tình nguyện, tận tâm một cách đặc biệt, tham gia vào mọi chuyện. Vì sức ép đó, dona Flor cuối cùng phải chấp nhận, kể cả anh chàng họa sĩ mà dona Oscarlinda giới thiệu, tuy vẫn không quên khen ngợi tài năng của anh trai mình, Heitor - người đã vẽ tấm biển đề tên trường trước đây gắn trên dốc Alvo - tiếc là bây giờ anh đang sống tận ở Nazareth-das-Farinhas. Dù sao thì cô cũng tự hào khi đọc trên tấm bằng và danh sách học viên dòng chữ in hoa cỡ lớn:

TRƯỜNG NGHỆ THUẬT ẨM THỰC VÀ HƯƠNG VỊ

Và ngay dưới, dòng chữ được viết kiểu cách hoa mỹ:

Hiệu trưởng: Florípedes Paíva Guimarães

    Vào những ngày hiếm hoi dậy sớm, Vadinho ở nhà, anh ta lượn quanh đám học viên, tham gia vào lớp học, quấy rối họ. Hào hứng và duyên dáng, các cô nàng học viên xúm quanh cô giáo, ghi chép công thức, liều lượng chính xác tôm, dầu cọ, dừa nạo, hạt tiêu; các cô học làm cá, thịt, đánh trứng. Vadinho cắt ngang bằng một câu đùa đầy ẩn ý về những quả trứng và thế là những cô gái trơ trẽn cười hưởng ứng.

Gần như tất cả bọn họ đều trơ trẽn. Dù rất tình cảm và thân thiện với dona Flor nhưng cô nào cô nấy đều chăm chăm nhìn anh chàng ranh mãnh. Anh ta đấy, có vẻ tinh nghịch và kiêu kỳ, ngả ngốn trên ghế bành hay nằm uể oải trên bậc cửa bếp, nhìn các cô từ chân lên đầu, táo tợn dừng mắt trên ống chân, đầu gối, đùi, rồi lên đến bộ ngực. Mắt các cô cụp xuống nhưng mắt gã ranh mãnh thì không.

Dona Flor làm các món mặn và bánh ga tô, bánh mứt hoa quả và vài đồ ngọt khác trong những buổi thực hành. Vadinho tham gia ý kiến, đùa cợt vài câu, ăn thử các món, đi lại giữa các cô nàng học viên, chuyện trò với những cô xinh nhất, liều lĩnh thò bàn tay táo bạo ra nếu một cô nào đó, nồng nhiệt nhất, tới gần.

Dona Flor đâm ra luống cuống, bứt rứt, đến nỗi nhầm cả liều lượng bơ trong công thức hoàn hảo làm món bánh manuê. Cô cầu Chúa cho Vadinho ra ngoài mà lang thang, thậm chí chơi bạc cũng được, nhưng để học sinh của cô được yên.

Lúc này đây, trong đêm viếng, đám học sinh đang vây xung quanh dona Flor và an ủi cô, nhưng một trong số họ, cô nàng Ieda bé nhỏ có gương mặt mèo hoang, đang cố kìm nước mắt và nhìn đăm đăm vào mặt người chết. Dona Flor hiểu ngay thứ tình cảm thái quá và cảm thấy lồng ngực thắt lại. Chẳng lẽ đã có gì xảy ra giữa họ? Cô chưa hề nhận thấy có gì đáng nghi ngờ, nhưng ai mà đảm bảo được họ không gặp nhau ngoài trường học rồi đưa nhau đến một căn nhà mờ ám? Vadinho dường như đã thôi trêu ghẹo các cô nàng học viên từ sau chuyện xảy ra với cô nàng ngờ nghệch và ba hoa Noemia. Nhưng anh ta là loại đàn ông dày dạn, hoàn toàn có thể chờ con bé trơ trẽn ở góc phố, nói phỉnh nói phờ mà đàn bà nào có thể cưỡng lại được miệng lưỡi ngọt như mía lùi của Vadinho? Dona Flor theo dõi ánh nhìn của Ieda, quan sát đôi môi run run của cô gái trẻ. Không còn nghi ngờ gì nữa, ôi, gã Vadinho bất trị!

Trong mọi đau buồn thỉnh thoảng anh chồng lại gây ra cho dona Flor, không gì so sánh được với vụ của cô nàng Noemia, đứa con gái đàng điếm của một gia đình tiếng tăm, mà lại còn đã đính hôn chứ, thật là hổ thẹn! Nhưng dona Flor không muốn nhớ đến kỷ niệm buồn đã qua vào một đêm viếng như thế này, khi cô đang nhìn mặt chồng lần cuối. Mọi chuyện đã qua, đã lùi xa, cô nàng thì đã đi lấy chồng rồi chuyển đi theo chồng, một anh chàng tên là Alberto, vô vị, nhà báo gì đó, ngựa non háu đá vì trẻ thế mà đã bị cắm sừng. Hơn nữa, khi đã có chồng, cô nàng lẳng lơ xuống mã nhanh chóng và phát phì ra.

Lần đó, mọi chuyện chấm dứt tốt đẹp một cách kỳ diệu, Vadinho dàn hòa với cô trong hơi ấm giường chiếu: “Em là người đàn bà duy nhất mà anh chịu được lâu dài. Những người khác chỉ là xixica để giải khuây thôi mà”. Còn bây giờ, trong đêm viếng này, bị vây quanh bởi biết bao người với bao nhiêu tình cảm, dona Flor không muốn nhớ lại câu chuyện đã rơi vào quên lãng, cũng không muốn theo dõi những cử chỉ và ánh mắt của Ieda đang khóc tức tưởi không kiềm chế được, để lộ bí mật qua hàng nước mắt. Vadinho chết rồi, chẳng còn gì là quan trọng nữa, việc gì phải tìm tòi, làm sáng tỏ, kết tội và than vãn? Anh chết, trả hết nợ rồi, còn trả quá nhiều là khác vì anh chết trẻ thế. Dona Flor thấy mình giờ đã làm lành với chồng, cô không còn gì phải tính toán với anh nữa.

Cô cúi đầu, thôi không để ý đến những cử chỉ của cô gái trẻ nữa. Cô chỉ nhìn thấy Vadinho đang chạm tay vào người mình ở trên giường: “Chỉ là xixicakhông nghĩa lý gì hết, mãi mãi chỉ có một mình em, Flor, bông hoa húng thơm của anh, không ai so được với em”. Xixica là cái quái gì nhỉ? tự dưng dona Flor muốn biết. Tiếc thật, sao cô chẳng bao giờ hỏi anh nhỉ, nhưng chắc không phải là cái gì hay hớm. Cô cười. Tất cả chỉ là xixica, chỉ có cô là luôn hiện diện bên anh, Flor, bông hoa của Vadinho trong bàn tay bất động của anh.

5

10 giờ sáng ngày hôm sau, lễ mai táng diễn ra hoàng tráng, người tới tiễn đưa Vadinho đông vô kể. Vào ngày thứ Hai trong lễ hội hóa trang này, không có nhóm nhạc nào so sánh được với đám tang Vadinho về tầm quan trọng và không khí tưng bừng. Còn xa mới bằng.

- Ông nhìn xem... chí ít thì cũng nhìn qua cửa sổ mà xem..., dona Norma bảo Zé Sampaio, bà hết cách không sao lôi được ông đi đưa đám ra tận nghĩa trang. Nhìn mà xem đám ma của người biết xây dựng các mối quan hệ chứ không phải một kẻ hoang dã không bầy đàn như ông... Khi sống, cậu ta là gã vô tích sự, cờ bạc, thối tha, không nhà không cửa, ấy vậy mà, ông nhìn xem... Biết bao nhiêu người đến, biết bao nhiêu... Lại còn đúng vào ngày lễ ngày hội hóa trang... Ông ấy à, Sampaio, khi nào ông chết thì không ai thèm đến động tay vào cái quan tài của ông đâu...

Zé Sampaio không trả lời và cũng không nhìn qua cửa sổ. Mặc bộ quần áo ngủ cũ kỹ, đã nằm sẵn trên giường với đống báo cũ từ hôm qua, ông chỉ khẽ rên rỉ một tiếng rồi đặt một ngón tay vào trong miệng. Ông là người mắc bệnh hoang tưởng, rất sợ thăm viếng ở bệnh viện, tang ma, và lúc này, ông cảm thấy như mình sắp bị nhồi máu cơ tim. Từ hôm qua, từ khi vợ ông báo tin là tim Vadinho đột ngột ngừng đập, ông đã trải qua một đêm kinh hoàng vì sợ mạch sắp vỡ, trằn trọc trên giường, đổ mồ hôi lạnh, tay ép chặt lên ngực trái.

Dona Norma, quàng chiếc khăn đen rất hợp hoàn cảnh lên mái tóc đẹp màu hạt dẻ, tàn nhẫn chua thêm vài lời:

- Tôi ấy à, nếu không có được năm trăm người đến đưa ma tôi thì coi như đời hỏng bét. Năm trăm hoặc hơn thế...

Theo lý thuyết đó thì Vadinho phải tự coi mình là người thành công và mãn nguyện. Vì một nửa dân Bahia đã đến viếng, cả gã da đen Paranaguá Ventura cũng bỏ hang ổ tối tăm mà đến, mình vận bộ đồ trắng lấp lánh như da cá voi, cà vạt đen và băng tang đen trên tay áo bên trái, tay cầm hoa hồng đỏ. Hắn còn sẵn sàng khiêng quan tài và khi chia buồn với dona Flor, hắn nói lời điếu văn ngắn gọn nhất và đẹp đẽ nhất cho đám tang Vadinho, tóm tắt suy nghĩ của tất cả mọi người:

- Một anh chàng tuyệt vời!

 [...]